የከፍተኛ ትምህርት ጥራት ችግሮች እና የባለሙያው ዕይታ

Wednesday, 13 June 2018 13:18

በይርጋ አበበ

በኢትዮጵያ የትምህርት ጥራት መጓደል መኖሩን በርካታ የዘርፉ ምሁራን ይናገራሉ። ጠቅላይ ሚኒስትር ዶክተር አብይም በበዓለ ሲመታቸው እለት ከሰጧቸው ሰፊ ንግግሮች መካከል አንዱ የትምህርት ጥራቱን ማስተካከል እነደሆነ ተናግረዋል። ይህ የዶክተር አብይ አዲስ ካቢኔ ለውጥ ካደረገባቸው ዘርፎች መካከል አንዱ “በከፍተኛ ትምህርት አግባብነትና ጥራት ኤጄንሲ” ላይ የኃላፊዎችን ሹመት መስጠትና መንሳት ነበር።

ቀደም ሲል ኤጄንሲውን ሲመሩ የነበሩት ዶክተር ተስፋዬ…. ተነስተው በምትካቸው አቶ ቢኒያም ተወልደ በቦታው ተተክተዋል። አዲሱ የኤጄንሲው ዳይሬክተር በቅርቡ ከግል የከፍተኛ ትምህርት ተቋማት ባለንብረቶች ጋር ውይይት አካሂደው ነበር። ውይይቱንና እንዲመጣ ስለተፈለገው ለውጥ ከ ቢ.ኤስ.ቲ (BST) ባለቤትና ፕሬዝዳንት ዶክተር ተፈሪ ብዙአየሁ ጋር አጠር ያለ ቃለ ምልልስ አድርገናል። የቃለ ምልልሱን ሙሉ ክፍልም ከዚህ በታች አቅርበነዋል።

ሰንደቅ፡- አሁን ያለውን የአገሪቱን ሁኔታ እና የእናንተን ዘርፍ (የትምህርቱን ዘርፍ) ቀጣይ ጉዞ እንዴት ያዩታል?

ዶክተር ተፈሪ፡- ለውጥ ከራስ ይጀምራል። ለራሱ ያልተለወጠ ሌላውን ለመለወጥ እንዴት ይሞክራል? በምን ብቃት እና ሞራል ከማን ጋር ሆኖ ለውጥን ያስባል? የዚህ ጽሁፍ መነሻ የሆነኝ ሰኔ 1/2010 ዓም በትምህርት ሚኒስቴር አዳራሽ ውስጥ የከፍተኛ ትምህርት አግባበብነት እና ጥራት ኤጄንሲ ከግል የከፍተኛ ትምህርት ተቋማት አመራሮች ጋር ያደረገውን ስብሰባ ላይ በመገኘት መታዛቤን ተንተርሶ ነው።

አዲሱ አመራር ብቅ ካለበት ጊዜ ወዲህ በተለይም ከሁለት ወር ወዲህ አዲሱ ጠቅላይ ሚኒስትር ከተሾሙ ጀምሮ በሀገራችን የለውጥ ሽታዎችን ከማሽተት አልፈን ከአንዳንዶች ለውጦችም በተግባር ተጠቃሚዎች መሆናችን የማይካድ ነው። በገዛ ሀገራችን ያጣነውን ነጻነት እና በስጋት የመኖራችን ጉዳይ ዋስትና እያገኘ ከመጣ ሰነባብቷል። ያሰጉናል የምንላቸው አካላት ከመስመር ላይ ዞር ማለታቸውም ሌላው ለውጥ ነው። ለዘመናት ያጣናቸውን ወገኖቻችንን ከእስር ተለቀው ተቀላቅለውናል። በቤታችን ሆነን የምንፈልገውን የማየት የማዳመጥ መብቶቻችን ‹በሽብርተኝነት የተፈረጁት ሚዲያዎችን የተከታተለ…› የሚለውን የአስቸኳይ ጊዜ አዋጁን በማሰቀረት፤ እነዚያ የተፈረጁትን ተቋማትን እና ግለሰቦችን እገዳ በማንሳት የነፃነት አየር እንድነተነፍስ ሆነናል። እንግዲህ እነዚህን ለውጦች ማጣጣም በጀመርንበት ማግስት ነው ለዘመናት ለግልም ሆነ ለመንግስት ከፍተኛ ትምህርት ተቋማት የጥራት መቀጨጭ ምክንያት የሆነው የከፍተኛ ትምህርት አግባብነት እና ጥራት ኤጄንሲ አሰራር ብልሹነትን ለማስተካከል ሲባል አዲሱ ዋና ዳይሬክተር በቀጥታ በጠቅላይ ሚኒስትሩ ፊርማ የተሾሙት።

ይህንን ሹመታቸውን ተከትሎ ከከፊሉ የግል ከፍተኛ ትምህርት ተቋማት ባለድርሻ አካላት ጋር ለመተዋወቅ እና በችግሮቹ ዙሪያ ለመወያየት ታስቦ የምክክር ስብሰባ ተጠርቶ ነበር። በዕለቱ ከስበሰባው ጅማሬ አንስቶ ያልተለመዱ ጉዳዮችን ማስተዋል ጀመርን።ጥቂቶች ቀድመን እዚያ ስንደርስ አዲሱ ዋና ዳይሬክተር ብቻቸውን በረንዳው ላይ ቆመው በብስጭት መንፈስ ስልክ ያወራሉ። እኛ ቦቦታው ደርስን ከቆምን ቢያንስ ከ30 ደቂቃ በኋላ የኤጄንሲው ሰራተኞች በኤጄንሲው መኪና ለስብሰባው የሚሆን ቁሳቁሶችን ይዘው ስብሰባው ይጀመራል ከተባለበት ጊዜ በጣም አርፍዶ ተጀመረ።

ለውጥ የሚመስል ነገር የታዘብኩት ከመደበኛው አሰራር ወጣ ያለ ጉዳይ አንዱ አዲሱ ዋና ዳይሬክተር ማንም የመድረክ ስራውን ሳያቀናጅላቸው ላፕቶፓቸውን ሰካክተው እንደምን አደራችሁ ብለው በጊዜ ባለመጀመራቸው ይቅርታ በመጠየቅ ጀመሩ። የእርሳቸው ንግግርም ሆነ አቀራረባቸው በአጠቃላይ የስብሰባው አካሄድ ኢ-መደበኛ እና ከተለመደው ወጣ ያለ ነበር። ክብደትም ያጣ የሚመስል ይታየኝ ነበር። ምናልባትም ከለመድነው ነገር ወጣ ያለ ስለአጋጠመን ሊሆን ይችላል ብዬ አሰብኩኝ። ቢሆንም ቀጥዬ የማነሳውን ክፍተት የሚያሟላ መኖር ነበረበት እላለሁ። በየትኛውም ማህበረሰብ ውስጥ እና የስራ አካሄድ ውስጥ እንግዳ ሁኔታ ሲካሄድ ነባሩ አሰራር ለምን እንደተቀየረ የሚያወሳ ከአዲሱ ጉዳይ ጋርም የሚያስተዋውቅ መኖሩ የግድ ነው። አለበለዚያ ተሳታፊዎችን ያላከበረ የሚያስመስል ነገር ይሆናል።

ሰንደቅ፡- እርስዎ ስለ ለውጥ ሲናገሩ የለውጡን ሂደትና አካሄድ በተመለከተ ምን ይላሉ?

ዶክተር ተፈሪ፡- ለውጥ ፈላጊው አካል አብዮተኛ እና ጀብደኛ ሆኖ ራሱን ካቀረበ ለዓላማው ለውጥ ተባባሪና አብሮ የሚፈስ አጋር ያጣል። ነባሩ አካል ሙሉ በሙሉ እስካልተቀየረ ድረስ ቢያንስ አዲሱን ሰው የማስተዋወቅ ስራ ከነባሩ ይጠበቅ ነበር። በአዲሱ ኃላፊ መሾም ነባሮቹ ሙሉ በሙሉ አኩራፊዎች ከሆኑ ወይንም ብቃት የላቸውም ተብለው ወደጎን ቢተው እንኳ ባለቤት ነኝ ባይ የት/ሚ/ር ይህን ድርሻ መውሰድ ነበረበት። ለእኔ የትምህርት ጉዳይ የሀገሬ ጉዳይ በመሆኑ ያገባኛል። 27 ዓመታት በሙሉ እንጠቃለን በማለት እውነትን ፊት-ለፊት ካለመነጋገር በብዙ ዋጋ ከፍለንበታል። ምናልባትም ይህንን ጽሁፍ በማዘጋጀቴ ምክንያት ዘራፍ የሚል አካል ካለም ግድየለም የ27 ዓመታቱ ይበቃናል፤ አሁን ግን አይሞከርም እላለሁኝ። ቢሞከርም ስለ እውነት በማስመሰል አላጎበድድም።

ሰንደቅ፡- በዕለቱ የነበረው ውይይትና የውይይቱ ግብ ምንድን ነው? ከውጤታማነቱ አኳያስ እንዴት ይመለከቱታል?

ዶክተር ተፈሪ፡- የእለቱ ድርጊት የሚያወሳው ወይ ጉባኤው ተንቆአል አልያም ለውጡን ለብቻ ለማምጣት እየተሮጠ ያለ ይመስለኛል። ከነባሩ አካል ለሽግግሩ እንኳ የታጨ አለመኖሩን የታዘብኩት በስፍራው የተገኙት የኤጄንሲው ጥቂት ሰራተኞች በእለቱ ከመኪና ላይ እቃ ከማውረድ እና የሻይ መስተንግዶ ከማቅረብ ያለፈ የሰሩትን አላስተዋልኩኝም። ይህ ሁለት ነገር ያመላክታል፡- አንደኛው ግምት ነባሩ አካል አዲሱን ዋና ዳይሬክተር አልተቀበለውም ወይንም ገና የዳር ተመልካች ሆኖ መደበኛ ስራውን እየሰራ ነገሮች እስኪጠሩለት ድረስ የሚሆነውን በርቀት በመከታተል ላይ ያለ ያስመስላል።

ሁለተኛው ምክንያት ነባሩን ያለማሳተፍ ጉዳይ ነው። ነባሩ በብልሹ አሰራሩ ውስጥ ቀጥተኛ ተዋናይ በመሆኑ ለለውጥ የሚነሳሳ ሞራል ላይኖረው ይችላል ተብሎ ሊገመት ይችል ይሆናል። መቼም ከነባሩ መካከል ለተሳትፎ ቢጠየቅ ለሁለት ምክንያቶች ፈቃደኝነት የሚያሳይ የሚታጣ አይመስለኝም። አንደኛው ምክንያት ለስራ ኃላፊ የመታዘዝ ግዴታ፤ ሁለተኛው ምክንያት ከአዲሱ አመራር ጋር ለለውጥ መስራት የሚፈልግ አይጠፋም ባይ ነኝ። እንግዲህ ነባሩ ለተሳትፎ ተጠይቆ እምቢ ማለቱን ስላልተነገረን ለውጥ ፋላጊው አዲሱ አመራር የቀድሞዎቹን ላለማሳተፍ ፈልጓል ማለት ይቻላል። የተፈለገበት ምክንያትም እንደተነገረን የስብሰባው አካሄድ ከተለመደው አሰራር ወጣ እንዲል ያለ አስተዋዋቂ፤ ያለመድረክ መሪ፤ ያለሪፖርታዥ ተወያይተናል። የተለመደው አሰራር ምናልባት አሰልቺ፤ ፍሬያማ አይደልም ተብሎ ቢታሰብ እንኳን በዚህ ስብሰባ ነባሩ ካልተሳተፈ ለውጡን ከእነማን ጋር ለማምጣት ተፈልጎ ነው? የሚል ጥያቄ እንደዜጋ ማንሳት ግድ ነው። ስበሰባው ለሚዲያ ግብዓት ብቻ እንዲሆን ተፈልጎ ከሆነ ደግሞ ተሰብሳቢው ቢያንስ እንደዜጋ መከበር ነበረበት ባይ ነኝ። አዲሱ አመራር ከሚያመጣቸው ለውጦች አንዱ ቢሆንልን ይህንን ረዥም እጅ እንዲቆርጠው ነው።

ሰንደቅ፡- በትምህርቱ ዘርፍ እጃቸው ረጃጅም አካላት አሉ ብለዋል። እነዚህ ባለረጅም እጅ አካላት እነማን ናቸው? የኤጄንሲው ድርሻስ ምንድን ነው?

ዶክተር ተፈሪ፡- በኢትዮጵያ የከፍተኛ ትምህርት ጥራት ላይ ረዥም እጅ ያላቸው ብዙ ቢሆኑም ሁለት ዋና ዋና አካላት ግን ሁለቱንም ክፍል ማለትም የግሉንም ሆነ የመንግስት ተቋማትን ጎድተዋል። እነርሱም በመመሪያ እና በአሰራር ጠርንፈው የሀገሪቷን እድገት የጠላለፉ አካላት እና የመጫወቻው ሜዳው ሰፊ ሆኖ እያለ የሌላውን መብቃት እና ማደግ የማይፈልግ የአትድረሱብኝ በሽታ ያለባቸው ስግብግብ የሙያው ባለቤት ያልሆኑ የትምህርት ነጋዴዎች ሊሆኑ ይችላሉ።

እነዚህን አካላት ለመከላከል በሚያስችል ቁመና ላይ የሌለው የከፍተኛ ትምህርት አግባብነት እና ጥራት ኤጄንሲ (Higher education Relevance and Quality Agency-HERQA) የሀገሪቷን የከፍተኛ ትምህርት ጥራትን ማስጠበቅ ይቅርና ራሱን ማዳን አቅቶት ወይ ለውጥ አልያም መፍረስ አለብህ የሚባልበት ደረጃ ደርሷል። ምክንያቱም እነዚህ አካላት ይህን ተቋም ማለትም ኤጄንሲው በሁለት እግሩ እንዳይቆም፤ የተሻለ ነገር ለሀገሪቷ የትምህርት እድገት እንዳያበረክት አድርገውታል።

ገና ከምስረታው ጀምሮ እስከዛሬ መፍትሔ ያልተገኘለት ጉዳይ ኤጄንሲው የተመሰረተበት ዓላማ ለሁሉም አካላት ግልጽ ያለመሆን ወዲያ ወዲህ እንዲንገዋለል እንጂ የጠራ ቁመና ይዞ እንዳይቀጥል ዳርጎታል። ኤጄንሲው ለምንድነው የተመሰረተው? እየሰራ ያለውስ ከተመሠረተበት አላማ እንጻር ነው? ለዚህስ መመስረት ነበረበት ወይ? ተጠሪነቱስ ለማን መሆን አለበት? የሚሉት መልስ እስካላገኙ ድረስ የአዲሱ ዋና ዳይሬክትር ሹመት እና ብቻቸውን መንደፋደፍ የትም ላያደርሰን ይችላል ብዬ አስተያየት መስጠት እፈልጋለሁ። በርግጥ በዕለቱ ይህን ሃሳቤን ቁንጽል በሆነ መልኩ ለመግለጽ ሞክሬአለሁኝ-ሰሚ ካገኘ።

ሰንደቅ፡- ኤጄንሲውን በዚህ መልኩ ከገለጹት ለመሆኑ የተጣለበትን አደራና ተልዕኮ ለመሸከም የሚያስችል ቁመና የተላበሰ ነው?

ዶክተር ተፈሪ፡- እንደሚታወቀው ኤጄንሲው በሁለት ዳይሬክተሮች ማለትም የእውቅና አሰጣጥ ዳይሬክቶሬት እና የጥራት ኦዲት ዳይሬክቶሬት ተከፍሎ በዋና ዳይሬክተር እና ም/ዋና ዳይሬክተር ይመራል። የሁለቱ ክፍሎች ስራ ተደጋጋፊ ቢሆንም የየራሳቸው ድርሻ አላቸው። ኤጄንሲው እውቅና ሰጭ እና ጥራት አስጠባቂ ነው። የተለመደውም እየሰራ ያለውም ይህንኑ ነው። ራሱ እውቅና ሰጭ ሆኖ ተቋማት እርሱ ባወጣው መስፈርት መሰረት ጥራትን ስለመጠበቃቸው ይቆጣጠራል ማለት ነው። ሶስት ነገር ተደባላልቋል።

መስፈርት ያወጣል፤ በመስፈርቱ መሰረት እውቅናን ይሰጣል፤ በመስፈርቱ መሰረት ጥራትን ለማረጋገጥ ይቆጣጠራል። ይህ አካሄድ ኤጄንሲውን እንደማያዛልቀው ብቻ ሳይሆን እንደማይመጥነውም ጭምር በብዙ መልኩ ተብሏል።

የብዙዎች ሃገራት ተሞክሮዎችን ነባሩ የኤጄንሲው ቲም በደንብ ያውቃል። ብዙ የሀገር ሃብት ወጥቶበት ብዙዎቹ የኤጄንሲው ነባር ባለሙያዎች ልምዶችን ከሀገር ውጭ ተልከው ወስደዋል። ወደ ሀገር ውስጥም በመጋበዝ የልምድ ልውውጦች እና ስልጠናዎች ተደርገዋል። በዚህ ዙሪያ በሀገር ውስጥ ባለሙያዎች ጥናቶችም ተደርገዋል። የውጭ ሀገር ባለሙያዎችም የተሳተፉበት ጥናቶች እኔ እስከማውቀው ድረስ ነበሩ። ታዲያ ችግሩ ምንድነው? መፍትሔውስ? የሚሉትን ማየት ይኖርብናል።

ከሁሉ በላይ ይህንን ተቋም በኃላፊነትም ሆነ በተለያዩ እርከኖች የሚመሩት አካል ‹ከተወሰኑት በስተቀር› ባለሙያ ያለመሆን ብቻ ሳይሆን የሀገሪቷ የትምህርት ጥራት መጓደል አሳሳቢ ደረጃ ላይ መድረሱን እያወቁ ኃላፊነት ወስደው ለማስተካከል ዋጋ ያለመክፈል ችግር ነበረ። ሁለተኛው ይህ ተቋም እንዲቋቋምለት የፈለገው የሀገር አደራ ያለበት አካል ኤጄንሲው የማይመጥነውን ዓላማ ይዞ እንዲቀጥል በማድረግ ተቋሙን ባለቤት አልባ ከማድረግ አልፎ ለሀገሪቷ የከፍተኛ ትምህርት ጥራት መጓደል ምክንያት ሆኗል።

በዚህ ዙሪያ ትምህርት ሚኒስቴር በአንድ በኩል ሲፈልግ እንደማይመለከተው ዓይነት ጣቱን ወደ ኤጄንሲው እየጠቆመ በሌላ በኩል በግለሰብ አመራር ደረጃም ቢሆን እንደተቋም ሲፈልግ ብቻ ጣልቃ እየገባ በሌላ ጎኑ ደግሞ የኤጄንሲውን ተጠሪነት ከእጁ እንዳይወጣ እስከ ሰኔ አንድ ስብሰባው ድረስ እንኳን ሲሟገት ይታያል።

በመሆኑም ለለውጥ ቁርጠኝነት ከተፈለገ ኤጄንሲው የተቋቋመበትን ዓላማ በመፈተሽ ከዓላማው አንጻር ኤጄንሲውን እንደገና ማዋቀር፤ ከዚህ ዓላማ አንጻር የኤጀንሲውን አጋዥ ኃይል በህግ ማዕቀፍ ማስተሳሰር፤ ኤጄንሲውን ወደተፈለገበት ግብ ያመጡታል በሚባሉ ተገቢ የትምህርት ዝግጅት፤ ልምድ እና ክህሎት ባላቸው ባለሙያዎች ከላይ እስከታች ማደራጀት፤ የኤጄንሲውን ተጠሪነት እንደገና ማጤን፤ አዲሱ አመራር ሰላማዊ ሽግግሩ ላይ ቢያተኩር፤ በማለት ሙያዊ ምክሬን እለግሳለሁኝ።

ይምረጡ
(0 ሰዎች መርጠዋል)
975 ጊዜ ተነበዋል

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us