You are here:መነሻ ገፅ»news-sendek»news admin - Sendek NewsPaper
news admin

news admin

 

ገመቺስ ደምሴ (www.abyssinialaw.com)

 

መግቢያ


ወንጀል በአጠቃላይ ፀር መሆኑ እሙን ነው። ከክቡር የሰው ህይወት አንስቶ፣ ጤንነትን፣ ክብርን፣ ደህንነትን፣ ንብረትን፣ አስተሳሰብን፣ ሰላምንና አጠቃላይ የሀገርን ማህበረሰባዊ፣ ኢኮኖሚያዊ፣ ፖለቲካዊና ጥቅም ባህላዊ መረጋጋቶች ላይ ጥላ የሚያጠላና የሚያናጋ መሆኑ አያጠራጥርም። ይህ ሁኔታ እንዳይከሰት ጥበቃ የሚያደርጉ የተለያዩ ህጎች ቢኖሩም የወንጀል ህግ አይነተኛ መሳሪያ ተደርጎ ይወሰዳል። የወንጀል ህግ ማህበረሰባዊ፣ ፖለቲካዊና ኢኮኖሚያዊ ጥበቃዎችን በሚያደርግበት ወቅት የማህበረሰቡንና የግለሰብን (ወንጀል አድራጊን) መብት ባማከለ መልኩ የሚቀረፀም የህግ አይነት ነው። በህግ ፍልስፍናውም ሆነ በኢትዮጵያ የወንጀል ህግ ላይ ይህ አይነት ሚዛናዊነት (Balance) በአግባቡ የሚነሳና የሚንፀባረቅ ነው። ከእነዚህ ሚዛናዊነት መካከል የግለሰቦች ነፃ ሆኖ የመገመት መብት (presumption of innocence) አይነተኛ ማሳያ ተደርጎ ሊወሰድ ይችላል። ከአለም አቀፍ ስምምነቶች እንደ International Convention on Civil and Political Rights (ICCPR) እና በኢትዮጵያ ህገ መንግስት አንቀፅ 14(2) እና 20(3) እንደቅደም ተከተላቸው ነፃ ሆኖ የመገመት መብት ተደንግጎ የሚገኝ መሆኑን ማየት እንችላለን። ነፃ ሆኖ የመገመት መብት የሚዘልቀው ወንጀል አድራጊው በፍ/ቤት ጥፋተኛ እስኪባል ድረስ ሲሆን እስከዚያ ድረስ ወንጀለኛ ተብሎ ሊጠራም ሆነ እንደወንጀለኛ ሊታይና ሊስተናገድ አይችልም። አንድ ግለሰብ ደግሞ በፍ/ቤት ጥፋተኛ የሚባለው ወንጀሉን መፈፀሙ ሲረጋገጥ ነው። ወንጀል ተፈፀመ የሚባለው ደግሞ በወንጀል ህጋችን አንቀፅ 23(2) መሰረት ሕጋዊ፣ ግዙፋዊ እና ሞራላዊ ፍሬ ነገሮች በአንድነት ተሟልተው ሲገኙ ነው።


እያንዳንዱ ፍሬ ነገር ሰፊና ጥልቅ ሀሳብ ያዘሉ በመሆኑ ለዚህ ፅሁፍ አላማ ሲባል አጭር ማብራሪያ ብቻ ቀርቧል።

 

ወንጀልን ስለሚያቋቁሙ ፍሬ ነገሮች


ሕጋዊ ፍሬ ነገር


ሕጋዊ ፍሬ ነገር የሚባለው ባጭሩ የሚከለክል ወይም የሚያስገድድ ህግ ሊኖር እንደሚገባ የሚያትት መርህ ነው። ለምሳሌ መስረቅ ክልክል እንደሆነ ካልተደነገገ የሌላን ግለሰብ ንብረት ያለፈቃድ መውሰድ ወንጀል ሊያሰኘው አይችልም። ሌላ ምሳሌ ለመጨመር ያክል ግብር መከፈል እንዳለበት የሚደነግግ ህግ ከሌለ ግብር አለመክፈል ጭራሹን ወንጀል ሊሆን አይችልም።

 

ግዙፋዊ ፍሬ ነገር


ግዙፋዊ ፍሬ ነገር የሚባለው ደግሞ በወንጀል ህግ የተደነገገውን ወይም ከላይ ሕጋዊ ፍሬ ነገር ያልነውን መጣስ ነው። ግዙፋዊ ፍሬ ነገር ወይም ድርጊት የሚባለው በህግ አድርግ የተባለውን አለማድረግ (Omission) ወይም አታድርግ የተባለውን ነገር ማድረግ (Commission) ነው! ለምሳሌ፡- ከበደ 500 ብር ከአለማየሁ ቢወስድ፤ ያለአለማየሁ ፈቃድ መውሰዱ ግዙፋዊ ፍሬ ነገር ወይም በማድረግ የሚፈፀም ድርጊት ነው (crime by commission)። አለማየሁ ግብር መክፈል እያለበት ባይከፍል፤ ግብር አለመክፈሉ ግዙፋዊ ፍሬ ነገር ወይም ባለማድረግ የሚፈፀም ድርጊት ነው (crime by omission)።

 

ሞራላዊ ፍሬ ነገር


ሞራላዊ ፍሬ ነገር ወይም ወንጀልን የማድረግ ሀሳብ ሲባል ሊጨበጥ፣ ሊዳሰስ ሊታይ የማይችል በወንጀል አድራጊ አስተሳሰብ ላይ ያነጣጠረ ጉዳይ ነው። ይህም ሲባል ግዙፋዊ ፍሬ ነገሩን ያደረገው አስቦ፣ ቸልተኛ ሆኖ ወይም ያለሀሳቡና ያለቸልተኛነቱ በድንገተኛ አጋጣሚ (Accident) የመፈፀሙን ሁኔታ የሚያይ መሆኑን ከወንጀል ህጉ አንቀጽ 57 እና ተከታዮቹ መረዳት ይቻላል።

 

ቸልተኛነት /Negeligiance/


ቸልተኝነት በአጠቃላይ አንድ ግለሰብ ተገቢውን ጥንቃቄ ማድረግ አለማድረጉን የሚያይ ክፍል ነው። አንድ ወንጀል አድራጊ ሆነ ብሎ ወንጀሉን ባያደርግም እንኳ ተገቢውን ጥንቃቄና ንቃት አክሎ ቢሆን ኖሮ ወንጀሉ አይፈፅምም ነበር የሚባልበት አይነት ሲሆን ነው። ቸልተኛነት ቀጥተኛና ኢ-ቀጥተኛ ተብለው ለሁለት ይከፈላሉ። በአጭሩ ቀጥታዊ ቸልተኛነት /Direct or Advertent Negligence/ የሚባለው ወንጀል አድጊው የሚፈጽመው ተግባር ህገ-ወጥ ውጤት ሊያስከትል እንደሚችል ቢያውቅም አይደርስም ብሎ ክዶ አልያም ግምት ወስዶ የፈፀመ ሲሆን ነው። በሌላ በኩል ደግሞ ወንጀል አድራጊው የሚፈፅመው ተግባር ህገ-ወጥ ውጤት ሊያስከትል እንደሚችል የማያውቅ ሲሆን ነገር ግን ማወቅ የሚችልበት ምቹ ሁኔታ እያለ ይሄን ባለመገመት ወይም ባለማሰብ በሚፈፅምበት ጊዜ ኢ-ቀጥታዊ ቸልተኝነት /Indirect or Inadvertent Negligence/ ይባላል። ለምሳሌ አለማየሁ መኪናውን በሚያሽከረክርበት ወቅት ከፍጥነት በላይ ቢያሽከረክርና በመንገደኛ ላይ አካል ጉዳት ቢያደርስ ቸልተኛ በመሆኑ ላደረሰው ጉዳት ይጠየቃል።

 

አስቦ ወንጀል ማድረግ /Intention/


ሌላው የሀሳብ ክፍል አስቦ ወንጀል ማድረግ የሚባለው ክፍል ነው። ይሄ ክፍል ወንጀል አድራጊው ስለወንጀሉ ሙሉ ግንዛቤ ማለትም ዉጤቱን የሚያወቅ መሆኑና ለዚህም ፈቃደኛ የሆነ መሆኑን የሚያሳይ ነው። ይህ ማለት ወንጀልን አስቦ ማድረግ ሁለት ዋና ዋና ክፍሎች እንዳሉት መገንዘብ ይቻላል። አንደኛው አንድ ግለሰብ ሊያደርግ ያለው ድርጊት ምን ውጤት እንዳለው የመገንዘቡ ሁኔታ (full knowledge) ሲሆን ሁለተኛው ደግሞ የወንጀሉን ውጤት ለመቀበል የወሰነ ወይም ለውጤቱ ፍላጎት ያለው (Will or Volition) መሆኑ ነው። የድርጊቱን ውጤት መገንዘብ ሲባል ሊያደርግ ባለው አንድ እንቅስቃሴ ምክንያት ተከትሎ የሚመጣውን ውጤት በአግባቡ መረዳት ሲሆን ምክንያቱም ሆነ ውጤቱ በሕግ የማይፈቀድ መሆኑን የተረዳ መሆኑንም ያሳያል። ለምሳሌ አንድን ግለሰብ በሽጉጥ ጭንቅላቱን ተኩሶ መምታት የሚገድል ተግባር መሆኑን የሚያውቅና የተገነዘበ መሆኑን የሚያሳይ ነው። ሌላው የሀሳብ ክፍል ደግሞ ውጤቱን የተቀበለ ወይም የፈቀደ መሆኑ ሲሆን ውጤቱን ለማግኘት ተገንዝቦ የፈቀደ፣ ፍላጎት ያለው ወይም ይሁን ያለው ነው። ወንጀልን አስቦ የማድረግ ሀሳብ በሁለት የሚከፈሉ ናቸው። የመጀመሪያው ቀጥተኛ /Direct Intention/ የሚባለው ሲሆን ወንጀል አድራጊው በሚያደርገው ተግባር ሊገኝ የሚችለውን ዉጤት ተገንዝቦና ለማግኘትም ፈልጎ /full knowledge/ ድርጊቱን ፈቅዶ /will or volition/ ያደረገ እንደሆነ ነው። ኢ-ቀጥተኛ /Indirect Intention/ የሚባለው በአንፃሩ ደግሞ ወንጀል አድራጊው በሚያደርገው ተግባር ሊገኝ የሚችለውን ውጤት የተገነዘበ ሲሆን ነገር ግን ለውጤቱ ቀጥተኛ የሆነ ፍላጎት ባይኖረውም ድርጊቱን ከመፈፀም ከመታቀብ ይልቅ ውጤቱን የተቀበለና የመጣው ይምጣ ብሎ የተጓዘ መሆኑን የሚያሳይ ነው። እነዚህን የሀሳብ ከፍሎች ከግለሰቡ ተግባር እና ከባቢያዊ ሁኔታዎች መገንዘብ የሚቻልና ከሳሽ ዐ/ህግ ይህን እርግጠኛ ሆኖ ክሱን ማቅረብ ይኖርበታል። ከላይ ባየነው ምሳሌ ላይ ከበደ ገንዘቡን ሆነ ብሎ መውሰዱ የወንጀል አድራጊውን የሀሳብ ክፍሉን ወይም ሞራላዊ ፍሬ ነገሩን ያሳየናል።


በሌላ በኩል ተገቢ የሆኑትን የትራፊክ ህግጋቶች ጠብቆ የሚያሽከረክር ግለሰብ ያለጥፋቱ በመንገደኛው ስህተት ቢገጭና ቢገድል ጥፋተኛ ሊሆን እንደማይችል የወንጀል ህጉ አንቀፅ 57(3) ይደነግጋል፤ ምክንያቱ ደግሞ ሞራላዊ ፍሬ ነገር ማለትም ችልተኝነትም ሆነ በማሰብ ወንጀልን የማድረግ ሀሳብ የለውምና።

 

የወንጀል ኢ-ሀላፊነት


የወንጀል ኢ-ሀላፊነት የሚባለው ወንጀል አድራጊው በወንጀል ህግ ተጠያቂና ተቀጪ ሊሆን የማይችልባቸው ሁኔታዎች ሲሆኑ የወንጀል ተግባር ወይም ግዙፋዊ ፍሬ ነገር ተፈፅሞ ሞራላዊ ፍሬ ነገር ሊጓደል የሚችልባቸው ሁኔታዎች ናቸው። እነዚህ ሁኔታዎች ከግለሰቡ ሞራላዊ ቅኝት አንፃር የሚታዩ ሲሆን በወንጀል ህጉ አንቀጽ 48 እና 49 ላይ ተመልክተዋል። እስከ 9 ዓመት ድረስ ያሉ ልጆች፣ በሚያደርጉት ድርጊት የሚያስከትለውን ውጤት የማይገነዘቡ ወይም ውጤቱን ተገንዝበው ፍላጎታቻውን ወይም ፈቃዳቸውን መቆጣጠር የማይችሉ የአእምሮ ህሙማን እና በሌሎች ስነ-ህይወታዊ ምክንያቶች የተግባራቸውን ውጤት አልያም የፍቃዳቸውን ሁኔታ መገንዘብ ወይም መቆጣጠር ያልቻሉ ግለሰቦችን በተመለከተ ተገቢው እርዳታ የሚደረግላቸው እንጂ የሚቀጡ እንዳልሆኑ ህጉ ይደነግጋል። (እዚህ ላይ ምንም እንኳ በኋላ በዝርዝር የምንመለከተው ቢሆንም በፍሬ ነገር መሳሳትን በተመለከተ አንቀጽ 48 እና 49 ላይ ያልተካተተ መሆኑን ልብ ይሏል!) ለምሳሌ አንድ የአእምሮ ህመምተኛ አንድን ግለሰብ ሊገል ካለው ጠላት እየተከላከለለት መስሎት ግለሰቡን ቢገድልና በእውነቱ ግን ይህን ግለሰብ ሊያጠቃ የመጣ ሌላ ግለሰብ ባይኖር ይህ የአእምሮ ህመምተኛ የተግባሩን ውጤትም ሆነ ለውጤቱ ፍላጎት የሌለው በመሆኑ በወንጀል ህግ ሊቀጣ አይችልም።


በህግ የተፈቀዱ፣ የማያስቀጡና ይቅርታ የሚያሰጡ


ሌላው በወንጀል ሕጉ ግዙፋዊ ፍሬ ነገር ተፈፅሞ ነገር ግን ቅጣት ተፈፃሚ የማይሆንበት ሁኔታ እንዳለ ከአንቀፅ 68 እስከ አንቀፅ 81 ድረስ ያሉትን ድንጋጌዎች መመልከት እንችላለን። እነዚህ ድንጋጌዎች ድርጊቱ እንዲፈፀም በሕግ የተፈቀዱ ወይም ክልከላ ያልተደረገባቸው ወይም የማያስቀጡና ይቅርታ የሚያሰጡ ሲሆኑ ከላይ ከህጋዊነት መርህ ወይም ፍሬ ነገር ጋር ሊገናኙ የሚችሉ ናቸው። በህጋዊነት መርህ ላይ አታድርግም አድርግም ብሎ የሚያዝ ደረቅ የሆነ ህግ ባለመኖሩ ምክንያትና ብሎም ሁኔታዎችን መሰረት ባደረገ መልኩ ማድረግ የተፈቀደበት ሁኔታ መኖሩን ከሕጉ መገንዘብ ይቻላል። በአንቀጽ 68 ላይ ወታደራዊ ወይም መንግስታዊ ስራዎችን ለማከናወን የሚፈፀሙ ድርጊቶች የተፈቀዱ ድርጊቶች ወይም ያልተከለከሉ በመሆናቸው ሊያስቀጣ እንደማይችል ይደነግጋል። ለምሳሌ አንድ ወታደር በጦር ሜዳ ውስጥ ለሚገድለውና ለሚያቆስለው እንዲሁም ለሚያወድመው ንብረት የሕግ ተጠያቂነት እንደሌለበት መገንዘብ ይቻላል። አንዲሁም በአንቀፅ 69 መሰረት የሙያ ግዴታን ለመወጣት ሙያዊ ስነ-ምግባርን ተከትሎ እስከተከናወነ ድረስ የተፈቀደ ተግባር በመሆኑ ሊያስጠይቅ አይችልም። እንደምሳሌ የቀዶ ጥገና ህክምናን ሙያ ብንወስድ የአንድ ግለሰብ አካል ላይ ጉዳት አድርሶ የሚከናወን ህክምና ቢሆንም ሙያዊ ስነ-ምግባርን ተከትሎ እስከተፈፀመ ድረስ የተፈቀደ ተግባር ነው። የማያስቀጡና ይቅርታ የሚያሰጡ ጥፋቶችን በተመለከተም የወንጀል ህጉ ከአንቀጽ 70 እስከ 81 ድረስ ደንግጓቸው እናገኛለን። እነዚህ ሀሳቦች በመሰረቱ ወንጀልን ከሚያቋቁሙ ሶስት ፍሬ ነገሮች መካከል አንዱን የሚያጓድሉ ሁኔታ ሳይሆኑ ከተለያዩ ነገሮች በመነሳት ያለመቅጣትና ይቅርታን ተፈፃሚ የማድረግ ሁኔዎች ናቸው። ከነዚህም መካከል በስህተት ወንጀልን ስለማድረግ የሚያትተው የህግ ድንጋጌ በአንቀፅ 80 እና 81 ላይ ሲሆን በአንቀፅ 80 ላይ በፍሬ ነገር መሳሳትን በአንቀፅ 81 ላይ ደግሞ በሕግ ላይ መሳሳትን ደንግጓል /በዚህ ፅሁፍ ውስጥ ከአላማው አንፃር በህግ ላይ መሳሳት አልተካተተም/። በመቀጠል በፍሬ ነገር መሳሳትን በዝርዝር እንመልከት።

 

በፍሬ ነገር መሳሳት /Mistake of Fact/


በፍሬ ነገር መሳሳት ማለት በማሰብ ሳይሆን ቅንና ሐቀኛ በሆነ መንገድ አንድ ሁኔታ፣ ክስተት ወይም ፍሬ ነገር በተጨባጭ ቢኖርም ባይኖርም የራስን ግንዛቤ በመያዝ የሚፈፀም ድርጊት ነው። በዚህ ትርጉም ውስጥ በአንድ በኩል የግለሰቡ ግንዛቤ በተጨባጭ ካለው ሁኔታ ጋር በከፊልም ሆነ በሙሉ የማይገናኝ እንደሆነ መረዳት የሚቻል ሲሆን በሌላ በኩል ደግሞ በተጨባጭ ያለው ክስተት ወይም ሁኔታ ሊኖርም ላይኖርም የሚችል መሆኑን ግንዛቤ ሊወሰድበት ይገባል። ፍሬ ነገሩ ሌላ ሆኖ የግለሰቡ ግንዛቤ ደግሞ ሌላ በመሆኑ ሳቢያ የተፈፀመውን ድርጊት በስህተት ላይ የተመሰረተ ያደርገዋል። ይህ እሳቤ የሚያጠነጥነው በግለሰቡ የሀሳብ ክፍል ላይ እንደሆነ ማየት የሚቻል ሲሆን የወንጀል አድራጊው የሀሳብ ክፍል ሕጋዊ ነገሮችን ለማድረግ ያሰበ ቢሆንም በስተመጨረሻ ላይ ግን ሕገ ወጥ ተግባርን የማድረግን ሁኔታን የሚያሳይ ነው። በአጠቃላይ የግለሰቡ ግንዛቤና ፈቃድ ካደረገው ተግባር ጋር የሚጣጣምና የሚገናኝ አይደለም። በሌላ አነጋገር ሁኔታውን የተገነዘበ ቢሆን ኖሮ የወንጀል ተግባሩን እንደማያደርገው ወይም እንደማይፈፅመው የሚታወቅና እርግጠኛ ሊሆን የሚቻልበትን ሁኔታ ነው። ታዲያ ይህ ሁኔታ በተከሰተበት ወቅት ግለሰቡ በሕግ የሚጠየቅበት ወይም የሚቀጣበት አግባብ አንደማይኖር የህግ ፍልስፍናውም ሆነ የሀገራት የወንጀል ህግ ያስገነዝቡናል። በሕግ ፍልስፍናው አንድ ግለሰብ ሊጠየቅና ሊቀጣ የሚገባው የሀሳብ ክፍሉ ሲሟላ እንደሆነ ቀደም ብለን አይተናል። በዚህ መለኪያ መሰረት ደግሞ በስህተት የተፈፀመ ወንጀል የሀሳብ ክፍሉ እንደሌለው ማየት ይቻላል። አንድ ግለሰብ ሊያደርግ ያለው ድርጊት ምን ወጤት እንዳለው የመገንዘቡ ሁኔታ (full knowledge) በግንዛቤው ሳቢያ የተዛባ በመሆኑና የወንጀሉን ውጤት ያልተቀበለበት ሁኔታ በመኖሩ ወይም የወንጀሉን ሁኔታ ቢቀበልም እንኳን በህግ በተፈቀደለት መሰረት (ይህ ሁኔታ በጥንቃቄ በእያንዳዱ ጉዳዮች ሊታዩ የሚገባቸው መሆኑን ማስተዋል ያስፈልጋል) ተግባሩን እየተወጣ መሆኑን ተረድቶ የወሰነ ወይም ለውጤቱ ፍላጎት ያለው (Will or Volition) በመሆኑ የሀሳብ ክፍሉን ስንኩል ወይም ያልተሟላ ያደርገዋል። ይህ ደግሞ ወንጀል እንደተፈፀመ የማያስቆጥር በመሆኑ ግለሰቡ በሕግ ሊጠየቅም ሆነ ሊቀጣ አይችልም።


በፍሬ ነገር መሳሳት ሁለት አይነት ሊሆን ይችላል። የመጀመሪያው መሰረታዊ ስህተትን መፈፀም /Fundamental mistake/ ሲሆን ሁለተኛው ደግሞ መሰረታዊ ያልሆነ ስህተትን መፈፀም /Non-Fundamental/ ነው።

 

መሠረታዊ ያልሆነ ስህተት /Non-Fundamental/


መሠረታዊ ያልሆነ ስህተት /Non-Fundamental/ የሚባለው ወንጀሉ የተፈፀመበት ግለሰብ ወይም የግል ተበዳይ እና ወንጀል ለማድረግ ከታቀደበት ግለሰብ ጋር ልዩነት መኖሩ /Mistake of identity of Victim/ ሲሆን ሌላኛው ድርጊቱ የተፈፀመበት ነገር /Object/ ወንጀል ለማድረግ ከታሰበው ነገር /Object/ ጋር ልዩነት ያለው መሆኑ /mistake of Object of the Offence/ ነው። እንደ እንግሊዝና ካናዳ ያሉ ሀገሮች ደግሞ ይህንኑ ሀሳብ የተሻገረ ወንጀል የማድረግ የሀሳብ ክፍል /Transferred Intent/ በሚለው የሚገልፁት ሲሆን ተመሳሳይነት ያላቸው ሀሳቦች ናቸው። ይህ አይነት ስህተት በወንጀል አድራጊው የሀሳብ ክፍል ውስጥ ያለው እሳቤ ለይቶ በሚያውቀው ግለሰብ ላይ ሊፈፅም የፈለገውን ድርጊት በሌላ ባላሰበው ግለሰብ ላይ የፈፀመው እንደሆነ ነው። ይህ አይነት መሳሳት መሰረታዊ ስህተት ሊባል የማይችል ሲሆን ወንጀል አድራጊውም በሕግ ተጠያቂ ሆኖ ሊቀጣ እንደሚገባ በወንጀል ሕጋችን 80(3) ላይ በግልፅ ተመልክቷል። ይህ የሆነበት ምክንያት በዋናነት የወንጀል አድራጊው ወንጀል የማድረግ የሀሳብ ክፍል አልተሟላም ለማለት የማያስችል ሲሆን ግለሰቡ ሌላ ግለሰብን ለማጥቃት ያሰበና ውጤቱንም ተቀብሎ የፈቀደ በመሆኑ የተሟላ የሀሳብ ክፍል አዝሎ ተንቀሳቅሷል ሊባል የሚችል ነው። የወንጀል አድራጊው መሳሳት የግል ተበዳዮች መቀያያርን ብቻ ያስከተለ በመሆኑ መሰረታዊ ስህተት አያሰኘውም። የህጉ አላማ ግለሰቦችን ከመጠበቅ ጋር የተያያዘ በመሆኑ ወንጀል አድራጊው ያሰበው ግለሰብ ላይም ሆነ ያላሰበው ግለሰብ ላይ ጉዳት እስከ ደረሰ ድረስ ሕጉ ወንጀል አድራጊውን ይጠይቃል፣ ይቀጣል። ለምሳሌ አንድ ግለሰብ ከበደ የተባለውን ለመግደል በማታ መሸጎ ጠብቆ ሳለ አየለ የተባለን ግለሰብ ቢገድል በሕጉ መሰረት ይጠይቃል። ሕጉ ወንጀል አድራጊው ወንጀሉን የፈፀምኩት በስህተትነው ሊል እንደማይችል በግልፅ ያስገነዝበናል። ሌላው መሰረታዊ ያልሆነው ስህተት በወንጀሉ አላማ ወይም ነገር ላይ የተፈፀመ ልዩነት /mistake of Object of the Offence/ ሲሆን ግለሰቡ አላማ አድርጎ የተነሳውን ፈፅሜያለሁ ብሎ ያሰብ ቢሆንም ነገር ግን እንደ እቅዱ ሳይሆን ከዛ በተለየ የወንጀል ፍሬ ቢይዝ ወይም ቢያገኝ ማለት ነው። ለምሳሌ አንድ ግለሰብ እጅግ ውድ የሆነ እንቁ የሰረቀ መስሎት እውነተኛ ያልሆነ ወይም አርቴፊሻል እንቁ ቢሰርቅ በወንጀል ተጠያቂ ልሆን አይገባም ማለት አይቻልም። ሕጉ እንዲህ አይነት ስህተቶችን ከለላ ያልሰጣቸው ስህተቶች ናቸውና ተጠያቂነትን አስከትሎ ቅጣትን ተፈፃሚ ያደርጋል።


መሠረታዊ ስህተት /Fundamental mistake/


ሌላው መሠረታዊ ስህተት /Fundamental mistake/ የሚባለው አይነት ሲሆን በወንጀል ህጋችን አንቀፅ 80(1) የተመለከተና ወንጀል አድራጊውን ከቅጣት ነፃ የሚያደርግና ይቅርታ የሚያሰጥ አይነት ስህተት ነው። ይህ አይነት ስህተት የወንጀል አድራጊውን ወንጀል የማድረግ ሀሳብ ቀሪ የሚያደርግ በመሆኑ ግለሰቡን ያለሀሳቡ ተጠያቂ ማድረግ ስለማይቻልና ፍትሀዊ ስላልሆነ ከተጠያቂነት ነፃ የሚሆንበት የህግ ስርዓት ነው። ከላይ ለመጥቀስ እንደተሞከረው ፍሬ ነገሩ ሌላ ሆኖ የግለሰቡ ግንዛቤ ደግሞ ሌላ በመሆኑ ሳቢያ የተፈፀመው ድርጊት እንደ መሰረታዊ ስህተት ተቆጥሮ በወንጀል ህጉ አንቀፅ 80(1) መሰረት ተጠያቂነትንና ቅጣትን አያስከትልም። እዚህ ላይ የምንገነዘበው በወንጀል አድራጊው ተግባርና በወንጀል አድራጊው ግንዛቤ፣ ፍላጎት ወይም ፈቃድ መካከል ግንኙነት የሌለ መሆኑን ነው። በሌላ አነጋገር የወንጀል ድርጊቱ ኖሮ የሀሳብ ክፍሉ የሌለበት ሁኔታን የሚያሳይ ነው። መሰረታዊ ስህተት በሶስት አይነት መልኩ ሊንፀባረቅ ይችላል። የመጀመሪያው መሰረታዊ የስህተት አይነት እውነታውና የወንጀል አድራጊው ግንዛቤ የተለያየ ሲሆን ነው። ይህ አይነት ስህተት በመሰረቱ ያልተፈቀደና ክልከላ የተደረገበት ተግባር የተፈፀመ ቢሆንም ሆን ተብሎ ያልተፈፀመ በመሆኑ ሕጉ የሚሰጠው ልዩ አስተያየት ነው። ለምሳሌ በካፌ ውስጥ አንድ ግለሰብ የራሱ የሞባይል ስልክ መስሎት የሌላን ግለሰብ ስልክ ይዞ ቢሄድ እንደማለት ነው።


ሁለተኛው መሰረታዊ የስህተት አይነት የወንጀል አድራጊው ድርጊት የተፈቀደ ወይም ክልከላ ያልተደረገበት ሆኖ ነገር ግን ድርጊቱ የተፈፀመው በህግ በተፈቀደው አግባብ (በወንጀል ሕጉ 68 እና 69) ባለመሆኑ ምክንያትና ግለሰቡ በህግ በተፈቀደው መሰረት ተግባሩን እያከናወነ መስሎት ያደረገው ተግባር ነው። ለምሳሌ አንድ ፖሊስ በሕጉ በተፈቀደለት መሰረት ወንጀል የፈፀመን ተጠርጣሪ ለመያዝ ብሎ ነገር ግን ወንጀል ያልፈፀመን ሌላ ግለሰብ ቢይዝ የወንጀል ሕጉ ይቅርታ የሚሰጥበት ሁኔታን ይመለከታል። ነገር ግን ይህ ግንዛቤ አግባብ ነው ወይስ አይደለም የሚለውን በተመለከተ ፍ/ቤቱ ግላዊ፣ ከባቢያዊና ምክንያታዊ ሁኔታን ተመልክቶና የግለሰቡን ትክክለኛ ሀሳብ ለመገንዘብ ከታች የምንመለከታቸውን መመዘኛዎች መሰረት በማድረግ የሚመዝነው ወሳኝ ጭብጥ መሆኑን ልብ ይሏል።


ሶስተኛው መሰረታዊ የስህተት አይነት የሚባለው ወንጀል አድራጊው ወንጀሉን ለማድረግ ወስኖ የተንቀሳቀሰ ቢሆንም በማክበጃነት የተመለከቱትን ፍሬ ነገሮች በፍፁም ያልተገነዘበውና ያልፈለገው ነገር ግን የፈፀመው ድርጊት ነው። ለምሳሌ ወንጀል አድራጊው አንድን ግለሰብ ቢሰድበውና ቢያዋርደው ነገር ግን ግለሰቡ የመንግስትን ስራ በማከናወን ላይ ያለ ቢሆን ወንጀል አድራጊው ይህን ጉዳይ እስካልተገነዘበ ድረስ በከባድ ድንጋጌ ማለትም በወንጀል ሕጉ 618 ሳይሆን የሚጠየቀውና የሚቀጣው ባወቀው ልክ ብቻ ማለትም በአንቀፅ 615 መሰረት ነው።


መሰረታዊ ስህተት የማያስቀጣና ይቅርታ በሕጉ መሰረት የሚያሰጥ መሆኑ በመርህ ደረጃ የተቀመጠ ቢሆንም በልዩ ሁኔታ ደግሞ በቸልተኛነት እና በሌላ አስከትሎ ባደረገው ወንጀል ልክ የሚጠየቅ መሆኑን በአንቀፅ 80(2) ላይ ያስቀምጣል። ምንም እንኳ ግለሰቡ ወንጀሉን የፈፀመው ሆነ ብሎ ባይሆንም ነገር ግን ሊወስድ የሚገባውን ጥንቃቄ ቢወስድ ኖሮ ወንጀሉን አይፈፅምም ነበር የሚያስብል እንደሆን ወንጀል አድራጊው በቸልተኛነት ወንጀሉን በመፈፀሙ ሊጠየቅ ይችላል። በሌላ ሁኔታ ደግሞ ምንም እንኳን በአንድ በኩል የተፈፀመው ወንጀል በወንጀል አድራጊው የሀሳብ ክፍል ውስጥ የሌለ ቢሆንም በሌላ መልኩ ደግሞ ሌላ ወንጀልን ሊያቋቁም የሚቻልበት ሁኔታ አለ። ይሀ አይነት ሁኔታ በአብዛኛው በተደራራቢ ወንጀሎች ላይ የሚንፀባረቅ ነው።


ከላይ ያየናቸውን የፍሬ ነገር መሳሳት ጉዳዮች እንዴት መመዘን ይቻላል የሚለውን ቀጥሎ ድግሞ እንመልከት።

 

በፍሬ ነገር የመሳሳት መመዘኛ


መሰረታዊ የፍሬ ነገር ስህተት /Fundamental mistake/ መኖር አለመኖር ለማወቅና ለማረጋገጥ በተለያዩ ሀራት የተለያዩ መመዘኛዎችን ይጠቀማሉ። እነዚህ መመዘኛዎች ከግለሰብ /ወንጀል አድራጊው/፣ ከወንጀል ህጉ አላማ እና ከማህበረሰቡ ደህንነትና ጥቅም አኳያ ሚዛናቸውን የጠበቁ መሆን እንዳለባቸው ይታመናል። ሆኖም የተለያዩ ሀገራት ወደ አንዱ የሚያጋድሉበት ሁኔታዎች እንዳሉ የሚስተዋል ነው። በአለማችን ላይ ካሉ መመዘኛዎች መካከል ቅቡል እየሆኑ የመጡ ሁለት መመዘኛዎች ሲኖሩ የመጀመሪያው መመዘኛ ሀቀኝነት /Honest/ ሲሆን፣ ሁለተኛው ደግሞ ምክንያታዊነት /Reasonableness/ ናቸው። አንዳንድ ጊዜም ሀቀኝነትና ምክንያታዊነት /Honest and Resonablness/ በጋራ ተግባር ላይ ሲወሉ እንደ ሶስተኛ መመዘኛ ተደርጎ የሚታይበት ሁኔታም አለ።


እነዚህ ሁለት መመዘኛዎች በአንዳንድ ሀገራት በተናጥል ሲጠቀሙባቸው ሌሎች ሀገራት ደግሞ በአንድነት ይጠቀሙባቸዋል (ሶስተኛ መመዘኛ)። ለዚህ መለያየት በዋናነት በፍሬ ነገር መሳሳት የሚታይበትና የሚስተናገድበት ሁኔታ ነው። በአንዳንድ ሀገሮች ወንጀል ከማድረግ ሀሳብ ክፍል ጋር እጅጉን በማቆራኘት መሳሳቱ እስከተፈጠረ ድረስ ከሳሽ ዐ/ህግ ይህ ስህተት ወንጀል የማድረግ ሀሳቡን ቀሪ እንዳላደረገ ተግቶ ማስረዳት እንዳለበት ሲያስገነዝቡ /ይህ አይነቱ ሀሳብ ከወንጀል ህጋችን አንቀጽ 48 እና 49 አንፃር ሊታይ ይገባዋል/ ሌሎች ሀገሮች ደግሞ ይህ አይነቱ ስህተት ተከሳሹ ሊከላከልበትና ለፍ/ቤቱ ሊያስረዳ የሚገባው እንዲሁም በልዩ ሁኔታ ሊታይ በጠባቡም ሊተረጎም እንደሚገባ ያስቀምጣሉ /In other words, where some regard mistake of fact in relation with negation of guilty intention others see it as an affirmation of positive defense by the accused/።


ሀቀኝነት /Honest/ የሚባለው መመዘኛ ወንጀል አድራጊው ወንጀሉን በሚፈፅምበት ወቅት የነበረው የሀሳብ ክፍል ወንጀል የማድረግ ሀሳብ እንዳልነበረውና ፍፁም ቅንነትና ሀቀኝነት የተሞላበት መሆኑን ብቻ የሚያይ ነው። ተንኮል አለው ወይስ የለውም የሚለውን ያያል። ምንም እንኳ አንድ ምክንያታዊ ሰው ወንጀል አድራጊው በተረዳው መንገድ ሊረዳው እንደማይችል ቢታወቅም ብሎም ወንጀል አድራጊው የተረዳበት መንገድ ጭራሹን የሚያስቅ ቢሆን እንኳን ሀቀኛ /Honest/ እስከነበረ ድረስ በወንጀል ሊጠየቅና ሊቀጣ እንደማይገባ የሚያስገነዝብ ነው። ይሄ መመዘኛ መሰረት የሚያደርገው የግለሰቡን የወንጀል የማድረግ ሀሳብ በራሱ አለው ወይስ የለውም የሚለውን ግላዊ /Subjective/ መመዘኛን ነው። (ይህ አይነት መመዘኛ በሀገራችን እድሜያቸው ከ9 ዓመት በታች እና በስነ-ህይወት ሳቢያ ሀሳብና ፈቃድ የሌላቸውን ግለሰቦች ብቻ የሚመለከት መለኪያ እንደሆነ ልብ ይሏል) ለዚህ መመዘኛ አይነተኛ ምሳሌ የምትሆነን ሀገር ካናዳ ነች። የካናዳ ጠቅላይ ፍርድ ቤት በሰጠው ውሳኔ የወንጀል አድራጊው እምነት ወይም ሀቀኝነት ሊታይ የሚገባ እንጂ አድራጎቱ ምክንያታዊ ነበር የሚለው መመዘኛ ግምት ውስጥ ሊገባ እንደማይገባ አስገንዝቧል። ነገር ግን የግለሰቡን ሀቀኝነት ለመመዘን ከባቢያዊ ሁኔታዎችን መፈተሽ አስፈላጊ ነው። በዚህም ፍተሻ ወቅት ወንጀል አድራጊው ሀቀኛ ነበር ወይስ አልነበረም የሚለውን ለማወቅ ምከንያታዊነትን ከግምት ውስጥ የሚገባበት ሁኔታ አለ።


ሌላው መመዘኛ ምክንያታዊነት /Reasonableness/ ሲሆን ይህ አይነት መመዘኛ የግለሰቡን ወንጀል የማድረግ ሀሳብ ሀቀኛ ነበር ወይስ አልነበረም ከሚለው ባሻገር ተጠራጣሪ የሆነና ወንጀል አድራጊው የደረሰበት ግንዛቤና ድምዳሜ ላይ አንድ ምክንያታዊ ሰው በቦታው እና በሰዓቱ ቢኖር ኖሮ ተመሳሳይ ግንዛቤና ድምዳሜ ላይ ይደርስ ነበር ወይ የሚለውን ይፈትሻል። በዚህ መለኪያ መሰረት የወንጀል አድራጊው ሀሳብ የሚፈተሸው በአንድ ምክንያታዊ ሰው /Reasonable Man/ አስተሳሰብ ሲሆን አስቂኝ አረዳዶች ብሎም ከምክንያታዊው ሰው በታች ያሉ ግንዝቤዎች ተቀባይነት የላቸውም። በመሰረቱ የአንድን ግለሰብ የሀሳብ ሁኔታ ፈትሾ ማወቅ እጅግ አዳጋች ሲሆን በተለይ ፍተሻው ያለመመዘኛ ወይም ከራሱ ከወንጀል አድራጊው በመነሳት ፍተሻ የሚደረግ እንደሆን የወንጀል ህጉን አላማና የህብረተሰብን ጥቅም በእጅጉ ችግር ውስጥ የሚከትና የፍትህ መጓደልን ሊያስከትል ይችላል። የምክንያታዊነት /Reasonableness/ መመዘኛ ግላዊ ያልሆነ /Objective/ ሲሆን ይህን አይነት መለኪያ የሚጠቀሙ ሀገሮች የፍሬ ነገር መሳሳትን በልዩ ሁኔታ የሚያዩና በመከላከያነት የሚቀርብ /Affirmative Defense/ መሆኑን በህጋቸው የደነገጉ ሀገራት ናቸው። ይህም ማለት ሕጉ ወንጀል አድራጊው ጥፋት አላጠፋም የሚለውን ሀሳብ ለማንፀባረቅ ሳይሆን ከነባራዊው ሁኔታ በመነሳት የቅጣትን እርምጃ ከመውሰድ ይልቅ በይቅርታ ማለፍን የመረጠ ከመሆኑ ጋር የሚያያዝና በጠባቡ የሚተረጎም የህግ ፍልስፍና ነው። አሜሪካ የምክንያታዊነትን /Reasonableness/ መለኪያ የምትገለገል መሆኑን ከተለያዩ ፅሁፎች መገንዘብ ይቻላል። ይህ ሲባል የግለሰቡን የወንጀል የማድረግ ሀሳብ መኖር አለመኖሩን የምትመዝነው በምክንያታዊው ሰው /Reasonable Man Standard/ አስተሳሰብ መሆኑን መገንዘብ ይቻላል (The Mistake of Fact Defence and the Reasonable Requirment, Margaret F. Brinig)።


ሌሎች ሀገሮች ደግሞ ሁለቱንም መመዘኛ በአንድ ላይ ይገለገሉበታል። እንግሊዝ ሁለቱንም መመዘኛ የምትገለገል ሀገር መሆኗን ማወቅ ይቻላል (Mistake of fact, Canadian Bar Association, National Justice Section Committee on Criminal Code Reform)። ይህ መለኪያ ከላይ የተጠቀሱትን ሁለት መለኪያዎችን በጋራ ተግባር ላይ የሚያውል ከመሆኑ ባሻገር የትርጉም ልዩነት የለው።


ኢትዮጵያ በፍሬ ነገር መሳሳትን በተመለከተ በወንጀል ህጓ አንቀጽ 80 ላይ የደነገገች መሆኑን ቀደም ሲል አይተናል። ይህ መሳሳት ከላይ ካየናቸው 2 (ወይም 3) መመዘኛዎች አንፃር ህጉ የቱን ይደግፋል የሚለውን ማየት ተገቢነት አለው። በአንድ በኩል ድንጋጌው በቀጥታ ሲታይ የወንጀል አድራጊውን የተሳሳተ ግንዛቤ መሰረት በማድረግ የሚታይ መሆኑን (ሀቀኝነትን /Honesty/) ሲያስገነዝብ በሌላ በኩል ደግሞ የህጉ አደረጃጀት በመከላከያነት /Affirmative defense/ የሚቀርብ እና በጠባቡ የሚተረጎም ልዩ አይነት ድንጋጌ እንደሆነ ከክፍሉ መገንዘብ ይቻላል (የወንጀል ህጉ ክፍል ሁለት የሚለውን ርዕስ ይመለከተዋል)። ይህ መሳሳት በአንቀጽ 48 እና 49 ላይ ከተመለከቱት ፍሬ ጉዳዮች (ማለትም እድሜንና የስነ-ህይወትን ጉዳይ ከተመለከቱት) ውስጥ ይልተካተተና በልዩ ሁኔታ በወንጀል ሕጉ አንቀጽ 80 ላይ ሰፍሮ እናገኘዋለን። ይህም ማለት ሕጉ በመከላከያነት ከሚቀርቡ /Affirmative defense/ ፍሬ ጉዳዮች ጋር እንዲታይና እንዲስተናገድ አልሞ ያሰፈረው ሀሳብ ነው። ይህ እንደሆን ደግሞ የማስረዳት ግዴታን በተከሳሹ ላይ የሚጥል በመሆኑ ልቅ ሆኖ የሚተረጎም ሳይሆን ምክንያታዊነትን /Reasanableness/ መሰረት አድርጎ የሚታይ መሆኑን መገንዘብ ይቻላል። ነገር ግን ህጉ ከአደረጃጀቱና ከድንጋጌው በመነሳት ቅይጥ መለኪያን ይተገብራል ቢባል መሳሳት አይሆንም። ይህም ሲባል የሀቀኝነትን /Honest/ እና የምክንያታዊነትን /Resonableness/ መመዘኛዎች በጋራ ህጉ አካቷል ለማለት ነው። በተጨማሪ የወንጀል ሕጉን አቀራረፅ ብንመለከት ከ1949 ዓ.ም ወንጀለኛ መቅጫ ህግ ጋር ተመሳሳይነት ያለው ሲሆን በፍሬ ነገር የመሳሳትን ጉዳይ በሁለቱም ህጎች ተደንግጎ እናገኘዋለን። የወንጀለኛ መቅጫ ህግን የቀረፁት ፊሊፕ ግሬቨን /phillipe Graven/ የፍሬ ነገር መሳሳትን ምዘና ለማድረግ ሁለቱን መመዘኛዎች ባማከለ ሁኔታ የተደነገገ መሆኑን በፅሁፋቸው ሲያስገነዝቡ አሁን በስራ ላይ ያለው የወንጀል ህግም ከቀድሞ የተቀዳ በመሆኑ በዚህኛውም ህግ መለኪያው ተመሳሳይ እንደሆነ መረዳት ይቻላል ማለት ነው። 


በአጠቃላይ በፍሬ ነገር በመሳሳት የሚፈፀም ወንጀል መሰረታዊ ስህተት መሆን እንዳለበት፤ የሀቀኝነትን /Honest/ እንዲሁም የምክንያታዊነትን /Resonableness/ መለኪያ በጋራ በመየዛ ሊመዘን የሚገባው ጉዳይ ነው። እነዚህን መመዘኛዎች ግልጋሎት ላይ ለማዋል የወንጀሉ አፈፃፀም፣ ቀጥታዊና ከባቢያዊ ሁኔታዎችን ግምት ውስጥ ማስገባትም የሚገባ ይሆናል። 

 

ለሀገርና ለሕዝብ አርአያነት ያለው ታላቅ ተግባር ያከናወኑ ሰዎችን ዕውቅና የሚሰጠው የበጎ ሰው ሽልማት ስድስተኛው መርሐ ግብሩን ከግንቦት 2 ቀን 2010 ዓ.ም አንሥቶ የእጩዎች ጥቆማ በመቀበል በይፋ እየተሰጠ መሆኑን አዘጋጆቹ ይፋ አድርገዋል። ስድስተኛው የበጎ ሰው ሽልማት ነሐሴ 27 ቀን 2010 ዓ.ም በደማቅ ሥነ ሥርዓት ይካሄዳል።


ለዚህ የሽልማት መርሐ ግብር በአሥር ዘርፎች ማለትም
1. በመምህርነት ዘርፍ
2. ንግድና ሥራ ፈጠራ ዘርፍ
3. ማኅበራዊ ጥናት ዘርፍ
4. ሳይንስ ዘርፍ
5. ቅርስና ባሕል ዘርፍ
6. መንግሥታዊ የሥራ ኃላፊነትን በብቃት መወጣት ዘርፍ
7. ኪነ ጥበብ (በሙዚቃ ዜማ ድርሰት ዘርፍ)
8. ሚዲያና ጋዜጠኛነት ዘርፍ
9. ለኢትዮጵያ በጎ ሥራ የሠሩ የውጭ አገር ዜጎች ዘርፍ
10. በጎ አድራጎት ዘርፍ


ከሕዝብ የእጩዎችን ጥቆማ በመቀበል ላይ መሆናቸውንም ጠቁመዋል።

 

በበጎ ሰው ሽልማት ከ2005 ዓ.ም አንሥቶ በተካሄዱት አምስት የሽልማት ወቅቶች፤ አገራችን የምትኮራባቸውና የላቀ አርአያነት ያለው ተግባር ያከናወኑ ሰዎች ዕውቅና የተሰጣቸው ከሕዝብ በቀረቡ ጥቆማዎችና በዳኞች ውሳኔ መሠረት ነው። የበጎ ሰው ሽልማትን ለዚህ ያበቃውም በሽልማቱ ሂደት የሕዝብ ተሳትፎ በመኖሩና ይህም ከዓመት ዓመት እያደገ ሄዷል ። ይህ ተሳትፎ አሁንም እንደሚቀጥል ጽኑ እምነት አለን ብለዋል፤ አዘጋጆቹ።


የበጎ ሰው ሽልማት ዓላማ ለሀገራችን ለኢትዮጵያ መልካም የሚሠሩ፣ ሀገራዊ ተልዕኳቸውን በብቃትና በልዩ ልዕልና የሚወጡ፣ የሕዝቡን ኑሮ ለማሻሻል ለውጥ አምጪ ተግባር የፈጸሙ፤ በብዙ ሰዎች የማይደፈረውን ተግባር በተነሣሽነት የከወኑ፣ለድጋፍ ፈላጊ የማኅበረሰቡ ክፍሎች ትኩረት በመስጠት ሀገራዊ ኃላፊነት ወስደው የሠሩ፣ የሀገሪቱ ታሪክ፣ ቅርስ፣ ባሕል፣ እንዲጠበቅ፣ የሀገሪቱ ሥልጣኔ ከፍ እንዲል የሠሩ ኢትዮጵያውያንን በማበረታታት፣ ዕውቅና በመስጠትና በመሸለም ሌሎች በጎ ሠሪዎችን ለሀገራችን ማፍራት ነው።


ስለዚህ ይህን የበጎ ሰው ሽልማትን ዓላማ ከግምት ውስጥ በማስገባት ከላይ በተገለጹት መስኮች ግንቦት 2 ቀን 2010 ዓም እስከ ሰኔ 1 ቀን 2010 ዓ.ም ድረስ ሕዝቡ ለዚህ ሽልማት ብቁ ናቸው የሚላቸውን እጩዎች ከሁሉም የሀገራችን ክልሎች እንዲጠቁም የበጎ ሰው ሽልማት አዘጋጆች ጥሪያቸውን አቅርበዋል።

 

በዶክተር ቸርነት ገብረ ክርስቶስ የተጻፈውና 160 ብር ከሸማቾች ኪስ ወጪ እንዲደረግለት የሚጠይቀው ዲባቶ መጽሃፍ ለገበያ ቀረበ፡፡

በ371 ገጾች የታቀፈው ይኸው መጽሃፍ የህክምናን ሙያ በልቦለድ መልክ አዘጋጅቶ ያቀረበ ሲሆን በሁሉም መጽሃፍት መደብሮችና አዟሪዎች እጅ እንደሚገኝ ተገልጿል፡፡

‹‹ዲባቶ›› ማለት ዶክተር ማለት ሲሆን የመጽሀፉ ደራሲ ዶክተር ቸርነት ገብረክርስቶስ ለረጅም ዓመታት በአገር ውስጥ የተለያዩ የህክምና ተቋማት ሲያገለግሉ የቆዩና አሁን እያገለገሉ ያሉ ምሁር ናቸው፡፡

 

በይርጋ አበበ

‹‹ወጥቼ አልወጣሁም›› በሚል ርዕስ የታተመው የአቶ ያሬድ ጥበቡ መጽሀፍ ሁለት ሳምንት ባልሞላ ጊዜ ለሁለተኛ ጊዜ ታተመ።

ከኢህአፓ እስከ ኢህዴን ያለውን የትጥቅ ትግል ከተራ ተዋጊነት እስከ አመራርነት ታግለው ያታገሉትና አሁን በስደት የሚኖሩት አቶ ያሬድ ጥበቡ የተጓዙበትን መንገድ የሚገልጸውን መጽሃፍ ያሳተሙት ባሳለፍነው ሳምንት ነበር። 344 ገጾችን የያዘው ‹‹ወጥቼ አልወጣሁም›› መጽሀፍ 121 ብር ለገበያ የቀረበበት ዋጋ ነው። መጽሀፉን በዋና አከፋፋይነት ለገበያ ያቀረበው ‹‹ሀ ሁ መጽሀፍት መደብር›› ነው።

የሀሁ መጽሀፍት መደብር ባለቤት አቶ ፈንታሁን ለሰንደቅ ጋዜጣ በሰጡት መግለጫ መጽሀፉ ገበያ ላይ በመፈለጉ በዚህ ሳምንት ለሁለተኛ ጊዜ ታትሞ ለገበያ እንደሚቀርብ ተናግረዋል።

 

በይርጋ አበበ

ኢትዮጵያ ለሴት ልጆቿ የማትመች አገር ብትባል ማጋነን አይመስልም። በእርግጥ የሶስተኛው ዓለም አብዛኛው ዜጋ ኑሮውን በጉስቁልና የሚመራ መሆኑ የአደባባይ ሀቅ ቢሆንም በሴቶች ላይ የሚያሳርፈው የኑሮ በትር ግን ከተባዕቶቹ የጠነከረ ነው። በተለይ እንደ ኢትዮጵያ ያሉ አገራት ሴት ልጆቻቸውን ከማስተማርና ለአደባባይ ክብር ከማድረስ ይልቅ ‹‹የጓዳ ጌጥ›› ማድረጉ የተለመደ ነው። በዘፈን ሳቀር ‹‹የሳሎኔ ጌጥ፣ ውዬ ስገባ ከቤቴ፣ ወዘተ….›› እየተባለ የሚዘፈነው ለሴቶች ነው። ወንዶቹ ወደጓሮ ሴቶቹ ወደጓዳ እንዲል የጥንት ሰው ማለት ነው።

ከዚህ ሃሳብ በተቃራኒ የቆመው ሰዓሊ ታምራት ስልጣን ደግሞ የሴቶችን ድካም የሚገልጽ የስዕል አውደ ርዕይ አዘጋጅቶ ለእይታ አቅርቧል። ባሳለፍነው ሰኞ በኢትዮጵያ ሳይንስ አካዳሚ “ብላቴን ጌታ ህሩይ ወልደስላሴ የጥበብ ማዕከል” ውስጥ የተከፈተው አውደ ርዕይ እስከቀጣዩ ሀምሌ ወር መጀመሪያዎቹ ሳምንታት በነጻ ለእይታ ክፍት ሆኖ ይቆያል።

የስዕል አውደርዕዩን ስያሜ ‹‹መክተፏ›› ሲል የሰየመው አርቲስቱ ከዚህ ቀደም ስድስት ጊዜ በግሉ፤ ከ20 ጊዜ በላይ በሆል ያቀረበ ሲሆን የአሁኑ ደግሞ ሙሉ በሙሉ ትኩረቱን ለሴቶች ያደረገ ነው። ስለ ሃሳቡ ሲናገርም ‹‹ከዝብርቅርቅ ዕይታ እና ሃሳብ ወደጠራ መስመር ለማምጣት ብዙ ወራትን ቆየሁ›› ሲል ስለ ስዕሎቹ የሚናገረው ሰዓሊ ታምራት፤ ሃሳቡን ሲያብራራም ‹‹እነዚህን የዓመታት ትዝብቶቼንና ገጠመኞቼን ከንባብ፣ ከውይይት፣ የሕይወት ተሞክሮዬን እና ስሜቴን ለመግለጽ ይመጥናል በምላቸው ቀለሞች፣ ቅርጾች እና መስመሮች ባለፉት ወራት በስዕል መስሪያ ክፍሌ (ስቱዲዮ) ውስጥ በተለያዩ ቁሶች ማከናወን ጀመርኩ›› ሲል የስዕሎቹን ጅማሮና መዳረሻ ያስረዳል።

መክተፏ መክተፊያ ጣውላን ከሴት ልጅ አካል ጋር አቀናጅቶ የሳለው ሲሆን ‹‹ሴቶች ለአገራችን ማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ ዘርፍ ያላቸውን መጠነ ሰፊ ሚና›› የሚያመላክት እንደሆነም ይናገራል። ሰዓሊው ስለ ስዕሎቹ ሲናገር ‹‹የመክተፊያ ቦርዱ በስዕሉ ቢላዋዎች በወጥ ቤት ምግብ በቀላሉ ተዘጋጅቶ በሳሎን ጠረጴዛ ከመቅረቡ በፊት እነዚህ የመክተፊያ ቦርዶች የሚታዩባቸው የተለያዩ ጠባሳዎች፣ አካላዊ ድካም እና የጥንካሬ እጦት ተገቢውን ትኩረት የሰጣቸው የለም። በተመሳሳይ መልኩ የእኛ የኢትዮጵያ ሴቶች ከመጋረጃው ጀርባ በተዘጉ በሮች ጀርባ በየቤቱ በየቀኑ የሚከፍሏቸው መስዋዕቶች ከእነዚህ የመክተፊያ ቦርዶች ጋር ተመሳሳይነት ያላቸው ናቸው›› ይላል።

ከ50 በላይ የስዕል ስራዎችን ከባህላዊ የሙዚቃ ጋር በማጀብ ያቀረበ ሲሆን፤ ይህም ታዳሚን ከማዝናናት ባለፈ ለሰዓሊው ስራዎች ጉልበት ለመስጠት የታሰብ ጭምር ነው።

መክተፊያን ከሴት ልጅ ጋር ብቻ ማገናኘት ተገቢ ነው ወይ? ወንዶችስ የጓዳውን ስራ ይሰሩት የለም ወይ? የሚል ጥያቄ የቀረበለት ሰዓሊ ታምራት ወንዶች ምግብ የሚመገቡት በቤታቸው እህቶቻቸው፣ እናቶቻቸው፣ የቤት ሰራተኞቻቸው ወይም ሚስቶቻቸው የሰሩላቸውን ነው። ከቤት ውጭ ቢበሉም እንኳን በሆቴል ወይም ሬስቶራንት ውስጥ ምግቡን የሚያበስሉት ሴቶች መሆናቸውን ያስታወሰ ሲሆን ከዚህ ውስጥ የሴቶች ሚና ጎልቶ ይውጣ እንጂ ወንዶች መክተፊያን አይጠቀሙባትም ለማለት እንዳልሆነ ተናግሯል።

 

 

ነጻነት የሚናፍቀው የስዕል ሙያ

ሰዓሊው ስዕሎቹን ከሴት ልጅ የጉልበት ብዝበዛ ጋር አገናኝቶ እንዲህ ያቅርበው እንጂ በኢትዮጵያ የሰዓሊያ የጉልበት ብዝበዛም መንግስት ፊት የነሳው ዘርፍ መሆኑ በስፋት ይነገራል። በኢትዮጵያ የስዕል ኢንዱስትሪው እያደገ ለመሆኑ ጥያቄ የማይነሳበት ቢሆንም የሰዓሊያን ኑሮ ግን እያደገ አለመሆኑ ይነገራል። ለዚህ ደግሞ ምክንያቱ ብዙ ሊሆን ይችላል (የቀለምና ሌሎች የስዕል ግባቶች ዋጋ መወደድ፣ የስቱዲዮ ችግር፣ የገበያ እጥረት፣ የአውደርዕይ ማዘጋጃ ቦታ አለማግኘት ወዘተ)። በዚህ መሰናክል ውስጥ ታልፎ የሚሰራውን የስዕል ስራ በኢትዮጵያዊያን ዜጎች የመፈለግ እድል ቢኖረው እንኳን ኢትዮጵያዊያን ባላቸው የገንዘብ እጥረት አማካኝነት ከገበያው ያርቃቸዋል። ስለዚህ ለኢትዮጵያ ሰዓሊያን ዋና የገበያ ደንበኞች የውጭ ዜጎች ቢሆኑም ባለፉት ሶስት ዓመታት ኢትዮጵያ ውስጥ በተፈጠረው የፖለቲካ አለመረጋጋት ምክንያት የቱሪስት ፍሰቱ ቀንሷል። ይህ መሆኑ ደግሞ በሰዓሊያን ገበያ ላይ የራሱን የሆነ ከፍተኛ ሚና መጫወቱን የኢትዮጵያ ሰዓሊያን ማህበር የቀድሞ ፕሬዝዳንት ሰዓሊ በቅርቡ በአንድ መድረክ ላይ ሲናገር ሰምተነዋል።

የኢትዮጵያ ሴቶችና የኢትዮጵያ ሰዓሊያን ተመሳሳይ ጫና እና መገፋት የሚደርስባቸው ከመሆኑ የተነሳ ሁለቱም ነጻ እንዲወጡና እኩል ተጠቃሚ እንዲሆኑ ደግሞ አገሪቱ ልትከፍለው የሚገባት ዋጋ ይኖራል።¾

-    የድራሼ ሕዝቦች የባሕል ሕግ ሥርዓት እንደ መነሻ መድረሻ

መልካሙ ተክሌ ( This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it. )

ጃንሆይ “ለምንወደው ሕዝባችን ይህን ሕገመንግሥት ሰጥተናል” ሲሉ በ1923 ዓመተምሕረት፤ በአልጋ ወራሽነታቸው ዘመን አውሮፓን መጎብኘታቸው ሕገመንግሥት ከነ እንግሊዝ እንዲቀዳ ምክንያት ሆነ።

በቀደሙት ጊዜያት በሀገሪቱ እንደተፃፈ ሕግ ለማጣቀሻ ይውል የነበረው ፍትሐነገሥት ይመስለኛል። ከዚያ በፊትም ሆነ በኋላ በብዙ የሀገሪቱ ክፍሎች ይበልጥ ተደራሽ የነበረው ኢትዮጵያውያን አነበቡም አላነበበቡም፣ ጻፉም አልፃፉም የየአካባቢው ባሕላዊ ሕግ ሥርዓት ነበር ማለትም ይቻላል- የበለጠ ጥናት ቢጠይቅም።

ሕገመንግሥቱ ከመፃፉ ብዙ መቶ ዓመታት ጀምሮ ያሉት እኒህ ባሕላዊ ሕጎች አሁን በዘመነ ሕገመንግሥትም ይሠራሉ። ዘመናዊነት እና ሕገመንግሥት እንዲሁም አንዳንድ ሃይማኖቶች ቢጫኑአቸውም።

ከተጫነባቸው ደለል በማራገፍ ይህን ይመስላሉ፣ እንዲህ ይጠቅማሉ በማለቱ ውስጥ የኢትዮጵያ የፍትሕ ሥርዓቶች ማዕከል የተባለ ድርጅት የበኩሉን አስተዋጽዖ እየተወጣ ለመሆኑ እስካሁን በመስኩ ካደረጋቸው ጥናቶች፣ ካዘጋጃቸው ዐውደ ጥናቶች እና ካሳተማቸው መጻሕፍት መረዳት ይቻላል።

ከእንግዲህ የሀገራችንን ፌደራላዊ ሥርዓትን ለማበልጸግ አውሮፓ አሜሪካን ብቻ የሙጥኝ አንልም የሚለው ማዕከል በጥር 2010ዓ.ም “የድራሼ ወረዳ ሕዝቦች የባሕል ሕግ ሥርዓት”  የሚል ጠብሰቅ ያለ ባለ 549 ገጽ መጽሐፍ ለንባብ አብቅቷል።

የመጽሐፉ አዘጋጅ አብዱልፈታህ አብደላህ እንደሚሉት በአሁኑ ጊዜ የሀገራችን የባሕል ሕግ ሥርዓቶች የመዘንጋት ጋሬጣ ተጋርጦባቸዋል።

ለዚህም ነው ማዕከሉ ከዚህኛው መጽሐፍ በፊት የሌሎች የሀገራችን ብሔረሰቦችን የባሕል ሕጎች በማጥናት መጻሕፍት ያሳተመው እና በዓውደጥናት እንዲሁም መሰል ስልቶች ያስተዋወቀው።

በዚህኛው መጽሐፍ የበርካታ ብሔረሰቦች መገኛ ከሆነው የደቡብ ኢትዮጵያ ብሔሮች፣ ብሔረሰቦች እና ሕዝቦች ክልላዊ መንግሥት ካሉት የድራሼ፣ የሞስዬ፣ ማሾሌ እና ኩሱሜ ብሔረሰቦች የባሕል ሕግ ሥርዓት ተጠንቶ መጽሐፉ ተዘጋጅቷል።

በመጽሐፉ መጀመርያ የተቃኘው የድራሼ ብሔረሰብ የባሕል ሕግ ሥርዓት ነው። የድራሼ ብሔረሰብ የሚኖረው በድራሼ ወረዳ ነው። የወረዳዋ ዋና ከተማ ጊዶሌ ስትሆን በብሔረሰቡ ተወላጆች አጠራር ከተማዋ ኪቶሌ ነች።

በዳግማዊ ምኒሊክ ዘመን የወረዳዋን አካባቢ ወደ ማዕከላዊ መንግሥት ለመመለስ ንጉሠ ነገሥቱ ያዘመቱት በብዛት የኦሮሞ ወታደሮችን ስለሆነ በአካባቢው የቦታ ስያሜና ቋንቋም ይኸው እየተንጸባረቀ ይመስላል።

የድራሼ ብሔረሰብ የባሕል ሕግ ሥርዓት “ሀልት ሁስ ድራሼ” ይባላል። የብሔረሰቡን ፍትሐብሔርን እና የወንጀል ሕጎች ተመጣጣኝ ሕጎችን ያቀፈ ነው። በ“ሀልት ሁስ ድራሼ” የብሔረሰቡ ፖለቲካዊ፣ ምጣኔሀብታዊ፣ ማኅበራዊ እና ሌሎች መስተጋብሮችን ለዘመናት መርተውበታል እንደ መጽሐፉ ገለፃ። የዚህ ሕግ መሪ “ዳማ” ይባላል። ንጉሥ እንደ ማለት ነው። ታዲያ መሪ ስለሆነ እንደፈለገ መናገር የሚችል ፈላጭ ቆራጭ አይደለም። ቢናገር ይሳሳታል ተብሎ ስለሚታሰብ የሚናገርለት አፈንጉሥ “ፒሃ” ይባላል።

እኛ በዘመናዊት ኢትዮጵያ የምንኖር ዜጎች ግን የሕግ ብዛኅነትን ከውጪ ሀገራት ስንቀስም ነው የምንታየው- የሀገራችንን ባሕላዊ ሕግ እንዲህ ማጣጣም ስንችል።

ምንም እንኳ የባሕል ሕጉ አካል ነው ለማለት ባልደፍርም በድራሼ የመሬትን እርጥበት የማቆያ ባሕላዊ ሳይንስ እንዳለ በእግረመንገድ ተጠቁሟል። ዝርዝሩን ከመጽሐፉ ገጽ 107-112 ያገኛሉ።

በድራሼ ባልና ሚስት ልጆቻቸው ፊት መጣላት ክልክል ነው። የዚህ ምክንያቱ ምንድነው ብሎ ለጠየቀ ምላሹን በገጽ 117 ያገኛል። ይህን ከየቤተሰባችን አኗኗር እናዛምደውና ድራሼ ምን ያህል እንደመጠቀች እንወቅ። ያለዕድሜ ጋብቻ ክልክል መሆኑን ስንሰማ ምን እንላለን? እንዲህ የተራቀቁ ሥርዓቶች ያሉት የድራሼ ማኅበረሰብ የባሕል ሕግ ሥርዓት አደጋ ላይ ወድቋል- በዘመናዊነት እና በአንዳንድ ሃይማኖቶች።

እንደ ድራሼ ብሔረሰብ የባሕል ሕግ ሥርዓት ሁሉ ዘመን እና ሐይማኖት የተጫነው የሞስዬ ብሔረሰብ ባሕላዊ ሕግ ደግሞ “ዎካቻ” ይባላል። ከድራሼው ጋር የሚያመሳስለውም የሚያለያየውም አለ። በሞስዬ አንድ የጎሳ መሪ በሚመራው ጎሳ ውስጥ ስንት አባወራ እንዳለ ያውቃል። ግብርም በዚሁ መሠረት ይከፈላል። ለሕዝብ እና ቤት ቆጠራ፣ ለግብር ስብሰባ፣ ለሌሎች ወሳኝ ሁነቶች የተመቸ ሥርዓት ነው። በርካታ ጉዳዮች በጎሳው ስለሚፈቱም ፍትሕ ፍለጋ ርቆ መንከራተት ቀንሷል።

የእንደነዚህ አይነት የባሕል ሕጎች ተመራጭነት በሕዝቡ ውስጥ ካላቸው ተቀባይነት እና ሚና ይመነጫል። ለዚህም ነው በጊዶሌ ወረዳ ከሚኖሩት ብሔረሰቦች አብዛኞቹ የየራሳቸው የባሕል ሕግ ያላቸው።

ከነዚህም ብሔረሰቦች አንዱ የማሾሌ ብሔረሰብ ነው። የብሔረሰቡ የባሕል ሕግ “ሙጊሳ” ይባላል። ከድራሼ እና ሞስዬ አንድነትም ልዩነትም አሉት።

ማሾሌዎች በፖለቲካዊ፣ ጎሳዊ እና መደባዊ አደረጃጀቶች እንደተደራጁ በገጽ 336 ተገልጦ ይገኛል። ከዚህ ምን እናገኛለን ከተባለም በተጠቀሱት ገጾች የተጻፈውን ማንበብ የግድ ነው። ካልሆነ የብሔረሰቡን ባሕል ማጥናት አለያም የብሔረሰቡ አባል መሆንን ይጠይቃል።

እዚህ ካሉ የባሕል ሕጎች በአንዱ የሴቶችን ገላ መታጠቢያ ቦታ በግልጽ ወይ በስውር ያየ ወንድ ከባድ ቅጣት እንደሚጣልበት ይደነግጋል።

እንደማሾሌው ሁሉ የኩሱሜ ብሔረሰብ የባሕል ሕግ ሥርዓት “ሙጊሳ” ይባላል። በብሔረሰቡ የሚገኙ ስምንት ጎሳዎች ሲዳኙበት ቆይተዋል- ሃይማኖት፣ የማዕከላዊ መንግሥት መስፋፋት፣ ዘመናዊነት እና ዐረፍተዘመን ቢጫኑትም አሁን።

እዚህ ቀርቦ ይጠየቅልኝ (አኔካስዳ)፣ እቀርባለሁ (ኢንዴሃዳ)፣ አልቀርብም (አንሄኖ)፣ ወዘተ ማለት ይቻላል- በሥርዓቱ። ጥፋተኛ ተመጣጣኝ ቅጣት ተበዳይ ካሳ ያገኛል።

በሌላ በኩል የኩሱሜ ማኅበረሰብ የማገዶ እንጨት ማኅበራዊ ዋስትና አለው። በብሔረሰቡ አጠራር “ነታ” ይባላል። ይህ ማኅበራዊ ዋስትና እንዴት እንደሚከናወን፣ ለነማን እደሚከናወን፣ እነማን እንደሚያከናውኑት መዘርዘር የዚህ ጽሑፍ አላማ አይደለም። ይልቁንስ መጽሐፉን ከመጀመርያ እስከ መጨረሻ ማንበቡ ግን ጠቃሚ ነው። ሲነበብ የተገኘውን ዕውቀት የራስ አድርጎ የተገኘውን ግድፈት ለአዘጋጁ መንገርም ይቻላል።¾

 

በይርጋ አበበ

ላለፉት 27 ዓመታት በኢትዮጵያ ፖለቲካ እንግዳ ካልሆኑት እኩይ ፖለቲካዊ ውሳኔዎች ውስጥ የዜጎች ከመኖሪየ ቀያቸው ‹‹መጤ›› እየተባሉ መፈናቀል አንዱ ነው። በዚህ ድርጊት የተነሳም የአገሪቱ ፖለቲካ እና ዜጎች በክፉ ሲነሱ ቆይተዋል፤ አሁንም እየተነሱ ይገኛሉ። ዜጎችን ለዓመታት ከኖሩበት ቀዬ የማፈናቀሉ ድርጊት ቆየት ያለ ቢሆንም ካፉት ሁለት ዓመታት ወዲህ ደግሞ መጠኑና ቅርጹን በመቀየር ተባብሶ ቀጥሏል። በዚህ ሁኔታ አገሪቱ እንዴት ትጓዛለች? የአገሪቱ ፖለቲካስ ምን መልክ ይኖረዋል? ተፈናቃዮች እየደረሰባቸው ካለው መጠነ ሰፊ ችግርስ እንዴት ማገገም ይችላሉ? እና የመሳሰሉትን ጥያቄዎች ለተለያዩ ምሁራን አቅርብንላቸው የሰጡንን ምላሽ ከዚህ በታች አቅርበነዋል።

 

 

መፈናቀል እና የኢህአዴግ ፖለቲካ

በአዲስ አበባ ዩኒቨርስቲ የፌዴራሊዝም ትምህርት አስተማሪው ዶክተር ሲሳይ መንግስቴ በኢትዮጵያ እየተተገበረ ያለውን ፌዴራሊዝም ጠንካራ እና ደካማ ጎን ተንትነው መረጃ በመስጠት ይታወቃሉ። እንደምሁሩ እምነት ፌዴራሊዝሙ አካባቢያዊነትን አብዝቶ መስበኩ ለኢትዮጵያ መጥፎ ጎንዮሾችን ይዞ ቀርቧል። በ2010 ዓ.ም ብቻ ከምስራቅ ኢትዮጵያ እና ምዕራብ ኢትዮጵያ ዜጎች መፈናቃቸውን ለአብነት ያስታወሱት ምሁሩ ‹‹መፈናቀል ዛሬ የተጀመረ አይደለም›› ሲሉ ለሰንደቅ ጋዜጣ ይናገራሉ።

ዶክተር ሲሳይ ሃሳባቸውን ሲያጠነክሩትም ‹‹ከ1984/ 85 ዓ.ም ጀምሮ የኢትዮጵያ ህዝብ ከየአካባው ይፈናቀል ነበር። በተለይ በኦሮሚያ ክል የተለያዩ ዞኖችና ወረዳዎች በርካታ የአማራ ብሔር ተወላጆች ይፈናቀሉ እንደነበር ይታወቃል። ይኸው ሂደት ቀጥሎ በደቡብ ክልልም ቤኒሻንጉል ጉሙዝም አማሮች የተፈናቀሉበት ጊዜ አለ። አልፎ አልፎም ትግራዮች የተፈናቀሉበት አጋጣሚ እንደሆነ ይታወቃል። ላለፉት 27 ዓመታት የነበረው አደረጃጀት የነበረው ፖለቲካዊ እሳቤና ስራ ላይ የዋለው አስተዳደራዊ ሁኔታ የበለጠ ለብሔር ብሔረሰብ ትኩረት የመስጠት ለአካባቢ ማንነቶች ከሚገባው በላይ ትልቅ ቦታ እና ግምት የመስጠት አስተሳሰቦች ነበሩ። በተቃራኒው ለኢትዮጵያ አንድነት እና ለጋራ አብሮነት ለዜጎች መብት ተገቢውን ቦታ አለመሰጠቱ የራሱ የሆነ አስተዋጽኦ ያደርጋል ብሎ ማሰብ ይቻላል›› ሲሉ ኢህአዴግ ኢትዮጵያን መግዛት ከጀመረበት ከ1983 ዓ.ም ጀምሮ ተመሳሳይ መፈናቀል እንደነበረ አስረድተዋል።

ዶክተር ሲሳይ አክለውም ‹‹አንድን ብሔረሰብ ወይም ሕዝብ እንደመጤ እንደወራሪ አድርጎ የመቁጠር፣ ቀደም ሲል የነበረውን ስርዓት ያንድ አካባቢ ወይም ህዝብ ወኪል እንደነበረ አድርጎ የማሰብ፣ ለምሳሌ ስለ አማራ ሲታሰብ ነፍጠኛ ወይም ትምክህተኛ ብሎ የመፈረጅ ይህ በመንግስት ባለስልጣናትም ሆነ በፓርቲ መሪዎች ጭምር ገኖ በአደባባይ ሲነገር ስለነበረ ያ ደግሞ ወደ ህብረተሰቡ ወርዶ ፍላጎቱን ለማርካት በተለይም መሬትንና ንብረትን ለመቆጣጠር ሲል እነዚህ ወገኖች ለፍተው ያፈሩትን ሀብት በቀላሉ ለመዝረፍ በጥቂት ሰዎች እና ጥቂት የፖለቲካ ሰዎች ይጀመርና ሌላውም በስሜት የሚቀላቀልበትና ማፈናቀል የሚፈጠርበት አጋጣሚ እንዳለ ማየት ይቻላል›› በማለት የማፈናቀሉን ምክንያት ይገልጹታል።

የኢትዮጵያ ህገ መንግስት በአንቀጽ 32 ‹‹ማኛውም ኢትዮጵያዊ በመረጠው የሀገሪቱ አካባቢ የመዘዋወርና የመኖሪያ ቦታ የመመስረት መብት አለው›› ሲል ይደነግጋል። የአገሪቱ የበላይ ህግ የሆነ ህገ መንግስቱ ይህን ቢልም ዜጎች ግን በተደጋጋሚ ጊዜ ለዓመታት ከኖሩበት ቀዬ ሲፈናቀሉ እየታየ ነው። የህግ ባለሙያውና የአንቀጽ 39 መጽሃፍ አዘጋጅ አቶ ውብሸት ሙላት በዚህ ጉዳይ ላይ ለሰንደቅ ጋዜጣ በሰጡት ምላሽ፤ አማራ ከ1983 ጀምሮ ከተለያየ ቦታ ተፈናቅለዋል። ለዚህ ሁለት ዋና ዋና ምክንያቶችን ማቅረብ ይቻላል። አንዱ የፖለቲካ ሥርዓቱ ጋር የተቆራኘ ፖለቲካዊ ሴራ ነው። ከየቦታው ሲፈናቀሉ መፈናቀል ተገቢ እንዳልሆነ እንኳን የሚገልጽ አገር መሪ አልነበረም። እንደውም መፈናቀላቸው ተገቢ እንደሆነ ለማስረዳት ጥረት ይደረግ ነበር። ለዚህ ጥሩ ምሳሌ የሚሆነው ከጉራፋርዳ አማራዎች ሲፈናቀሉ ሟቹ ጠቅላይ ሚኒስትር እና አቶ ካሳ ተክለ ብርሃን የተናገሩትን ማስታወስ ነው። ከዚህ አንጻር ማፈናቀል ተገቢ አለመሆኑን በኦፊሴል አጀንዳ ሆኖ መኮነን የተጀመረው ከጎንደር የትግራይ ተወላጆች ከተፈናቀሉ በኋላ ነው። ከዚያ ከግማሽ ሚሊዮን በላይ የሚሆን የኦሮሞ ተወላጆች ሲፈናቀሉ በተወሰነ መልኩ የማፈናቀል ጉዳይ አገራዊ አጀንዳ እየሆነ መጣ። አሳዛኙ ከግማሽ ሚሊዮን በላይ ሕዝብ ያፈናቀሉ ኃላፊዎችን እንኳን ወደ ፍትሕ ለማምጣት አልተሞከረም፤ ወይም ይሄን ማድረግ የቻለ የፍትሕ ሥርዓት አልዘረጋንም።

ሁለተኛውም ምክንያት ከሕግ ጋር የተያያዘ ነው። የተወሰኑ ብሔሮችን ጨምሮ የአማራ ሕዝብን የሚያገሉ እና ባይታወር የሚያደርጉ በርካታ ሕጎች በተለያዩ ክልሎች ወጥተዋል። እንግዲህ የአማራ ሕዝብ በብዙ ክልሎች ተሰራጭቶ የሚኖር ቢሆንም ከክልሎቹ ሕዝብ አንጻር የሶስት ክልሎችን ሁኔታ እንመለከት›› ሲሉ በቤኒሻንጉል ጉሙዝ፣ ሐረሪ እና በጋምቤላ ከሚኖሩ ህዝቦች መካከል አማራ አብላጫ ቁጥር እያለው ከፖለቲካ ተሳትፎ መገለሉን ያስረዳሉ። አቶ ውብሸት አምክንዮአቸውን ያቀረቡት ከ1999 ዓ.ም ህዝብና ቤት ቆጠራ ባገኙት ውጤት መሆኑንም ገልጸዋል።

አቶ ውብሸት አምክንዮአቸውን ያቀረቡት ከ1999 ዓ.ም ህዝብና ቤት ቆጠራ ባገኙት ውጤት መሆኑንም ገልጸዋል። ሲሉ ተናግረዋል።

ዶክተር ሲሳይ መንግስቴም ሆኑ አቶ ውብሸት ሙላት ከሩብ ክፍለ ዘመን በላይ ቆየውን የዜጎች መፈናቀልን ምንጭ ከመጥቀሳቸውም በተጨማሪ መንግስት ለዚህ ችግር አፋጣኝ መፍትሔ አለመስጠቱን ለችግሩ መባባስ ምክንያት መሆኑን ገልጸዋል። ዶክተር ሲሳይ በዚህ ጉዳይ ላይ ሲናገሩ ‹‹አርባ ጉጉ ላይ አማሮቹን የማፈናቀልና የመግደል ብሎም የመዝረፍ ተግባር ሲጀመር እዛ ላይ የፌዴራል መንግስቱ ጠንከር ያለ እርምጃ ባለመስጠቱ ቀጥሎ ጋምቤላ ላይ፣ በደቡብ ክልል፣ ወለጋ ላይ እና በቅርቡ ደግሞ ሶማሌ እና አማራ ክልል ላይ በትግራይ ብሐየር ተወላጆች የደረሱ መፈናቀሎች ተክስተዋል። ይህ ደግሞ መንግስት ህግና ስርዓትን ለማስከበር ቁርጠኛ ባለመሆኑ ነው። ከቅርብ ጊዜያት ወዲህ ግን ከሶማሌ ክልል ከ700 እና 800 ሺህ ያላነሱ የኦሮሞ ተወላጆች ሲፈናቀሉ ይህ የመጨረሻው ጫፍ የደረሰበት ይመስለኛል›› ብለዋል።

ይህን ሀሳብ የሚጋሩት አቶ ውብሸት ሙላት ንግግራቸውን ማሰማት የጀመሩት የፌዴራሊዝሙን አወቃቀርና የክልሎችን ህገመንግስት ለክልሉ ነዋሪዎች የሰጡትን ትርጓሜ በማውሳት ነው። ሃሳባቸውን ሲጀምሩም ‹‹ከፌደራሉ አጠራር ለየት ባለ መልኩ ብሔር፣ ብሔረሰቦችንና ሕዝቦችን በተመለከተ በጋምቤላና በቤኒሻንጉል ጉሙዝ ክልል ሕግጋተ መንግሥታት ላይ እናገኛለን። የጋምቤላ ሕገ መንግሥት በክልሉ የሚገኙትን ነባር ብሔር ብሔረሰቦች “መሥራች አባላት” በማለት ሲጠራቸው የቤኒሻንጉል ጉሙዝ ደግሞ “የክልሉ ባለቤት ብሔረሰቦች” የሚሉ ሐረጋትን ይጠቀማሉ። ከእነዚህ ሕግጋተ መንግሥታት የምንረዳው መሥራች ያልሆኑና ባለቤት ያልሆኑ ብሔሮችና ብሔረሰቦች እንዳሉ ነው። በግልጽ በጽሑፍ ሁለቱ ክልሎች መሥራችም ይሁን ባልተቤት ይበሉ እንጂ ቀሪዎቹም ክልሎች ቢሆኑ የተከተሉት ይሔንኑ አካሔድ ነው ማለት ይቻላል።

ምክንያቱም የትግራይ ክልል የትግሬ፣ የኢሮብና የኩናማ፣ የአፋር ደግሞ አፋርና አርጎባ እያለ እየዘረዘሩ ይቀጥላሉ። የተለያዩ ብሔር፣ ብሔረሰብና ሕዝቦች መብቶችን እንደቡድን የሚያጎናጽፉት ያው ዞሮ ዞሮ ለነባሮቹ ብቻ ነው›› የህግ ምሁሩ አክለውም ‹‹ማፈናቀል ኢሕገመንግሥታዊ ድርጊት ነው። ሕገ መንግሥትን ይጥሳል። የሰብኣዊ መብትን ይጥሳል። የሰብኣዊ መብት ስምምነቶችን ይተላለፋል። በመሆኑም ሕገ ወጥ ነው። ሕገ ወጥ መሆኑ ደግሞ እንደነገሩ ሁኔታ በወንጀልም በፍትሐ ብሔረም ያስጠይቃል። የማፈናቀል ተግባር ውስጥ የተሳተፉ ሰዎች ሆንብለው ወይም በቸልተኝነት እስከፈጸሙት ድረስ የወንጀል ተጠያቂነት ይኖርባቸዋል።

በተወሰነ መልኩ ከጉራፋርዳ አማራዎች በመፈናቀላቸው ምክንያት በድረጊቱ ውስጥ የተሳተፉት ሰዎች በወንጀል ጥፋተኛ ተብለዋል። በአጠቃላይ የማፈናቀልን ሁኔታ በምንመለከትብት ጊዜ በተለያዩ ክልሎች የሚኖሩ ዜጎች መፈናቀል ደርሶባቸዋል። ከደቡብ ብሔሮች፣ ብሔረሰቦች እና ሕዝቦች፣ ከጋምቤላ፣ ከቤኒሻንጉል ጉሙዝ፣ ከአማራ እና ከኦሮሚያ ክልሎች የተፈናቀሉትን መጥቀስ ይቻላል። እነዚህ ዜጎች በዋናነት በአገሪቱ ውስጥ በየትኛውም ቦታ እና በመረጡት የሙያ ዘርፍ ተሠማርተው የመኖር ብሎም ሃብትና ንብረት የማፍራት መብተቻው በመፈናቀላቸው ምክንያት ተጥሷል፤ ጉዳትም ደርሶባቸዋል ማለት ነው›› ሲሉ የመፈናቀልን ጥልቀትና ሊያስከትል የሚችለውን ቅጣት በዝርዝር አስረድተዋል።

 

የቤኒሻንጉልና የኦሮሚያ ክልል ተፈናቃዮች ሁኔታ

ባሳለፍናቸው ሁለትና ሶስት ወራት በስፋት ከተደመጡ የመፈናቀል ዜናዎች መካከል ቀዳሚው ከቤኒሻንጉል ጉሙዝ ክልል ካማሽ ዞን በለው ጅጋፎ ወረዳ ስለተፈናቀሉ ከሁለት ሺህ በላይ አማሮች የተሰማው ዜና ነው። 108 ተማሪ ህጻናትን ይዘው ለዓመታት ከኖሩበት ቀዬ በአካባቢው አስተዳዳሪዎች አማካኝነት እንደተባረሩ የተናገሩት ከቤኒሻንጉል ጉሙዝ ክልል የተፈናቀሉ አማራዎች፤ ስለተደረገላቸው ድጋፍ ሲናገሩ ‹‹ከአማራ ክልል ህዝብ የተደረገልን ድጋፍ በጣም ጥሩ እና ወገን እንዳለን የተረዳንበት ነው›› ሲሉ ተናግረዋል። ለተፈናቃዮቹ ዜጎች በውጪ አገር ከሚኖሩ ኢትዮጵያዊያን ወገኖች በኩል የተሰበሰበ ወደ 805 ሺህ ብር የተበረከተላቸው ሲሆን የዳሽን ባንክ ባህርዳር ቅርንጫፍ ሠራተኞች፣ የፋሲል ከነማ ደጋፊዎች፣ በሳዑዲ አረቢያ የሚኖሩ ወገኖች፣ የወሎ ክፍለሀገር ተወላጆች እና የወልቃይት ማንነት አስተባባሪ ኮሚቴዎች የገንዘብና የሞራል ድጋፍ እንዳደረጉላቸው ተናግረዋል።

ከህዝቡ ይህን የመሰለ ድጋፍ ቢደረግላቸውም በክልሉ መንግስት በኩል ‹‹ምንም›› አይነት ድጋፍ ስላልተደረገላቸው ቅሬታቸውን ገልጸዋል። ‹‹የክልሉ ርዕሰ መስተዳደር ጽ/ቤት እኛ ካረፍንበት (የባህር ዳሩ ቅዱስ ጊዮርጊስ ቤተ ክርስቲያን) ከ600 ሜትር የማይበልጥ ሆኖ ሳለ አቶ ገዱም ሆኑ ሌላ የእሳቸው ተወካይ መጥተው ለማናገርም ሆነ ችግራችንን ተመልክተው መፍትሔም ሆነ ድጋፍ ሊሰጡን አልቻሉም›› ሲሉ ቅሬታቸውን ለሰንደቅ ጋዜጣ ተናግረዋል።

በዚህ ጉዳይ ላይ አስተያየታቸውን ለዝግጅት ክፍላችን የሰጡት በባህር ዳር ዩኒቨርስቲ አስተማሪው ዶክተር ደሳለኝ ጫኔ ‹‹የተፈናቃዮቹ ፍላጎት ዘላቂ መፍትሔ ብለው ያሰቡት በቋሚነት ኑሯቸውን ለመምራት ወደ ነበርንበት ቦታ መመለስ የደህንነት ዋስትና የለንም። ስለዚህ በዚያው ቤኒሻንጉል ጉሙዝ ክልል ውስጥ በመተከል ዞን እንድንኖር የሁለቱ ክልል መንግስታት መክረው ውሳኔ ያሳልፉልን የሚል ሃሳብ ማቅረባቸው ትክክለኛ ውሳኔ ነው። ምክንያቱም የክልሉ መንግስት ያቀረበላቸው መፍትሔ ወደነበሩበት ቦታ ሄደው እንዲሰፍሩ ወይም በወላጆቸው አካባቢ እንዲሰፍሩ የሚል ነው። እነዚህ ሁለት መንገዶች ደግሞ ለተፈናቃዮቹ የሚስማሙ አማራጮች አይደሉም›› ብለዋል።

ይህን ችግር ለመቅረፍ እና መፍትሔ ለመስጠት ከቤኒሻንጉል ጉሙዝ ክልል እና ከአማራ ክልል መንግስታት ተወካዮችን የያዘ ልዑክ ለቀናት በባህር ዳር ሲመክር ቆይቶ ሰሞኑን ደግሞ ወደ ቤኒሻንጉል ጉሙዝ ማቅናቱንም ዶክተር ደሳለኝ ጫኔ ለሰንደቅ ጋዜጣ ተናግረዋል።

ሌላው የመፈናቀል ዜና ደግሞ ሰሞኑን ከኦሮሚያ ክልል ምዕራብ ሸዋ ዞን ዳኖ ወረዳ ኦጂላ እና አዋዲ ቀበሌዎች በመቶዎች የሚቆጠሩ የአማራ ብሔር ተወላጆች የመፈናቀል ዜና ነበር። ተፈናቅለናል ያሉ የአማራ ብሄር ተወላጆች ለመገናኛ ብዙሃን በሰጡት አስተያየት ለዓመታት ከኖርንበት ቀዬ እና ግብር ከምንከፍልበት መሬት ላይ በግዳጅ እንድንነሳ ተደርጓል ሲሉ ተናግረዋል።

ይህን በተመለከተ የክልሉን መንግስት አቋም በግል የማህበራዊ ሚዲያ ገጻቸው ላይ ያሰፈሩት የኦሮሚያ ክልል የገጠር ፖለቲካ ቢሮ ኃላፊው አቶ አዲሱ አረጋ የሚከተለውን ብለዋል። ‹‹ሰሞኑን በኦሮሚያ ክልል ምዕራብ ሸዋ ዞን ዳኖ ወረዳ አጂላ እና አዋዲ ጉሉፋ በተባሉ ቀበሌዎች የአማራ ተወላጅ ወንድሞቻችን እንደተፈናቀሉና የመብት ጥሰት እንደተፈጸመባቸው ተደርጎ ሲዘገብ ቆይቷል። እነዚህ አባወራ አርሶ አደሮች ከኦሮሞ በወንድማችነት በፍቅር አብረው የሚኖሩ ናቸው። እነዚህ ዜጎቻችን እንደማንኛውም ኢትዮጵያዊ ዜጋ ሰርቶ የመኖር መብታቸው ይከበር ዘንድ በቀበሌዎቹ መኖር ከጀመሩበት ጊዜ ጀምሮ የወረዳው መስተዳድር ለእያዳንዳቸው በአባውራ ሁለት ሄክታር መሬት ይዞታ እንዲያገኙ አድርጓል›› ካሉ በኋላ አሁን ተነሳ የተባለው ችግር የጠፈጠረው መሬትን አስፋፍተው ለመያዝ በህገ ወጥ መንገድ የሞከሩ ሰዎች ከወረዳው አስተዳዳሪዎች ጋር ባለመግባባት ከድርጊታቸው እንዲያቆሙ ሲነገራቸው በተሳሳተ መረጃ ሌሎቹን በጉዳዩ የሌሉበትንም በማስተባበር በማነት ላይ የተፈጠረ ድርጊት አስመስለው ያቀረቡት እንደሆነ ገልጸዋል። በዚህ የተነሳም ተፈናቀሉ የተባሉትን ሰዎች የኦሮሚያ ክልል መንግስት ወደነበሩበት ቀዬ ተመልሰው የተለመደ ኑሯቸውን እንዲኖሩ ማድረጉን አቶ አዲሱ ገልጸዋል።

በዚህ ጉዳይ ላይ ትናንት ከቀትር በኋላ መግለጫ ያወጣው ሰማያዊ ፓርቲ ‹‹በማንነት ላይ የሚደረግ ማፈናቀል ይቁም›› ሲል አስታውቋል።

 

 

የፖለቲካ ዥዋዥዌ

ዶክተር ሲሳይ መንግስቴ በመፈናቀል አገሪቱም ሆነች ዜጎቿ የሚደርስባቸውን ችግር አስመልክተው ሲናገሩ ‹‹መፈናቀል የመጀመሪያ ጉዳት የሚደርሰው በህጻናት ላይ ነው። ህጻናት ከትምህርት ገበታቸው ይገለላሉ፣ በመፈናቀሉ ወቅት ከፍተኛ ጉዳት ይደርስባቸዋል፣ ሴቶችም ከፍተኛ ጥቃት ይደርስባቸዋል። ከሁሉም በላይ ለበርካታ ዓመታት ለፍተው ያፈሩትን ሀብት ሲቃጠል፣ በቀላሉ ጥለውት ሲሄዱ ወይም በወሮበላ ሲዘረፍ የሚስከትለው የስነ ልቦና ጫና ከፍተኛ ነው። የወደፊት ህይወታቸው ላይም ተስፋ ማስቆረጥ የሚያሳድርባቸው ሲሆን ከዚህም የከፋው ደግሞ በመፈናቀል የሰው ህይወት የጠፋበት አጋጣሚም አለ›› ሲሉ በመፈናቀል ውስጥ ያለውን ዘርፈ ብዙ ጉዳት ጠቅሰዋል።

ይህ መፈናቀል የሚመጣውን የፖለቲካ ቀውስ በተመለከተ ሲናገሩም ‹‹በዚህ አይነት በደል ውስጥ ሆነው በአገራቸው እየኖሩ ባይተዋር ሲሆኑ ከሁሉም የከፋው ነገር ነው። በሰው አገር ሆነህ እንደዚህ አይነት ነገር ቢፈጸምብህ አገር አለኝ ብለህ ወደአገርህ ትመለሳለህ። አገርህ ላይ ሆነህ ግን እንደዚህ አይነት ሁኔታ ሲያጋጥም በጣም አሳዛኝ ያደርገዋል የልብ ስብራትንም ይፈጥራል። በዚህ የተነሳ ደግሞ እኔ ማነኝ ብለው እንዲጠይቁ ሁሉ ያደርጋቸዋል። እየኖርኩ ያለሁት በአገሬ አይደለም እንዴ ብለው እንዲጠይቁ የሚደርጋቸው ሲሆን አሁን ያለው መንግስት እኔን አይወክልም ወደሚል አሁን ያለው የፖለቲካ ሁኔታም ምኔም አይደለም የሚል ጥያቄ እንዲያነሱ ያደርጋቸዋል›› ብለዋል።

እንደ ዶክተር ሲሳይ እምነት በማፈናቀል ወቅት ተፈናቃዩን ብቻ ሳይሆን አፈናቃዩንም የስነ ልቦና ተጠቂ ያደርገዋል። ‹‹አፈናቃዩን በተመለከተ ስነ ልቦናውን ስትመለከት በራ ወገን እና አገር ላይ ሌሎቹን አፈናቅሎ ንብረታቸውን ቀምቶ የሚገኘው ጥቅም ዘለቄታ እንደሌለው ነገ ከነገ ወዲያ ሁኔታውን ሲረዳ ራሱን እንደሚወቅስ ማሰብ ይቻላል›› በማለት ተናግረዋል።

አቶ ውብሸት በበኩላቸው በዚህ ሃሳብ ይስማሙና ስጋት ብለው የሚስቀምጡትንም ሲገልጹ በርካታ የአማራ ብሔር ህዝብ በሚኖርባቸው የአገራችን ክልሎች የብሔሩ ተወላጆች ከፖለቲካ ወሳኔ መገለላቸውን በማውሳት መናገር ይጀምራሉ። ሃሳባቸውን በዝርዝር ሲያስቀምጡም ‹‹የቤኒሻንጉል ጉሙዝ የከተሞች ማዕከላትን ለማቋቋምና ሥልጣናቸውን ለመደንገግ በወጣው አዋጅ ላይ እንደተገለጸው ለከተማ ምክር ቤት በሚደረደግ ምርጫ ከምክር ቤቱ መቀመጫ ውስጥ 55 በመቶው ለክልሉ ነባር ሕዝቦች የተተወ ነው። ተመሳሳይ ስያሜ በተሰጠው አዋጅ የኦሮሚያ ክልል ቢሆን 50 በመቶ ለከተማው ኦሮሞ፣ 20 በመቶ በገጠር ቀበሌዎች ለሚኖሩ ኦሮሞዎች ብቻ ተለይቶ ተቀምጧል። ያውም ይህ የሆነው ቀድሞ 30 በመቶ ለከተማው አምስት በመቶ ለገጠር ገንዳዎች የነበረውን በመጨመር ነው።

በደቡብ ክልል ደግሞ በልዩ ወረዳና ዞኖች ውስጥ ለሚገኙ ከተሞች ለነባር ሕዝቦቹ 30 በመቶ ተቀምጧል። እነዚህ የሚወዳደሩበትን ምክር ቤት የሥራ ቋንቋ ማወቅ አለማወቅ እንኳን እንደ መስፈርት አልወሰዱትም። የፌደሬሽን ምክር ቤት በአንድ ወቅት የወሰነው ግን የሚወዳደርበትን ምክር ቤት ቋንቋ የሚችል ማንም ሰው የመወዳደር መብት አለው በማለት ነው። እዚህ ላይ አንድ ጥያቄ ማንሳት ተገቢ ነው። ክልሎች የምርጫ ሕግ የማውጣት ሥልጣን ቀድሞውንስ አላቸው ወይ? የሚለውን። በሌላ አገላለጽ በሕገ መንግሥቱ በአንቀጽ 51(15) መሠረት የፌደራል መንግሥት ሥልጣንና ተግባር አይደለም ወይ? እንደማለት ነው። በዚህ አንቀጽ መሠረት የምርጫና የፖለቲካ መብቶችን የሚመለከቱ ሕጎችን የማውጣት ሥልጣን የተሰጠው የፌደራሉ መንግሥት ነው›› ሲሉ ይተነትናሉ።¾

 

የግል ትምህርት ቤት ክፍያ ጉዳይ ልክ እንደወትሮው ሁሉ ዘንድሮም የሁላችንም አሳሳቢ ጉዳይ ሆኗል። ገና የተጀመረው የትምህርት ዘመን ሳይጠናቀቅ ለመጪው የትምህርት ዘመን የሚከፈለውን ክፍያ በተመለከተ ሁሉም ትምህርት ቤቶች ማለት በሚያስችል መልኩ የተማሪ ክፍያን መገመት ከሚቻለው በላይ ከፍ አድርገውታል። አንዳንዶች እንደሚሉት ደግሞ በአንድ ተማሪ ክፍያ ላይ የተደረገው ትንሹ ጭማሪ አንድ ሺህ ብር ነው። ይሄ ማለት ሁለት ወይም ሦስት ልጆች ያሉት ሰው ከወርሃዊ ደመወዙ በላይ የሆነ ጭማሪ ሊደረግበት ይችላል። ይሄን ማድረግ የማይችሉ ተማሪዎች ወላጆችም ዝቅተኛ ክፍያ ወዳለበት ትምህርት ቤት ልጆቻቸውን ለማዛወር እየተገደዱ ናቸው። ይሄ ጉዳይ ባለፈው ዓመትም ሆነ ከዚያ በፊት በነበሩት የትምህርት ዘመናት የበርካታ ወላጆች ፈተና እንደነበረ ግልፅ ነው። ጉዳዩን መንግስት ማስተካከል እና ገደብ ማበጀት ካልቻለ በየዓመቱ ጉድ ጉድ ከማለት ውጪ ምንም አይነት መፍትሄ ማምጣት አይቻልም። ትምህርት ቤቶቹን ቀርቦ በመቃኘት ያለባቸውን ችግር ተረድቶ ሊደረግላቸው የሚገባ እገዛ ካለም ያንን በማድረግ ወላጆችን ከስቃይ እና ከጭንቀት ማላቀቅ፤ ተማሪዎቹም ተረጋግተው ትምህርታቸውን ሊከታተሉ የሚችሉበትን ሁኔታ ማመቻቸት ያስፈልጋል።

ወ/ሮ ስንታየሁ ታደሰ - ከቄራ¾

ቁጥሮች

Wednesday, 23 May 2018 13:54

 

25 ቢሊዮን 230 ሚሊዮን 578 ሺህ 643 ብር   በአዲስ አበባ ከተማ ባለፉት ዘጠኝ ወራት የተሰበሰበው ገቢ

29 ቢሊዮን 1መቶ ሚሊዮን 979 ሺህ 447 ብር  በተጠቀሰው ጊዜ ውስጥ ለመሰብሰብ ታቅዶ የነበረው ገቢ

21 ቢሊዮን 426 ሚሊዮን 665 ሺህ ብር        ባለፈው ዓመት ተመሣሣይ ጊዜ የተሰበሰበው ገቢ መጠን

40 ነጥብ 5 ሚሊዮን ብር                     ቢሮው በ2010 በጀት ዓመት ለበርካታ የልማት ትግበራት የመደበው በጀት መጠን

ምንጭ፤ የአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር

ፋይናንስና ኢኮኖሚ ልማት ቢሮ¾

በኦሮሚያ ክልል በምዕራብ ሸዋ ዞን ዳኖ ወረዳ አጂላ እና ጉለፋ በተባሉ ቀበሌዎች የሚኖሩ የአማራ ተወላጆች ሰሞኑን እንደተፈናቀሉና የመብት ጥሰት እንደተፈጸመባቸው በተለይ በማህበራዊ ድረገጾች የመነጋገሪያ አጀንዳ ሆኖ ከርሟል። በተመሳሳይ ሁኔታም ቀደም ብሎ ከቤንሻንጉል ጉሙዝ ክልል የአማራ ተወላጆች የመፈናቀል አደጋ ገጥሟቸዋል፡፡

ጉዳዩን አስመልክቶ ከኦሮሚያ ክልል እየተሰጡ ያሉ መግለጫዎች መካከል ሰዎቹ በሕገወጥ መንገድ መሬቶችን መያዛቸው፣ ለሌሎች ማስተላለፋቸውና ይህንን ሥርዓት ለማስያዝ የወረዳው አስተዳደር የይዞታ ልኬት መጀመሩን ይህ ሒደት ጥቅማችንን ያሳጣናል ያሉ ግለሰቦች ሌሎችን አስተባብረው ወደ ፊንፊኔ (አዲስ አበባ) በመምጣት አቤቱታ ማስማታቸውን አግባብ አይደለም ብለዋል። በአጭሩ መግለጫው በአካባቢው የተጣሰ መብት የለም የሚል ይዘት ያለው ነው።

ጠ/ሚኒስትር አብይ አሕመድ ከአንድ ወር ተኩል በፊት በዓለ ሲመታቸውን በፈጸሙበት ዕለት ከተናገሯቸው አበይት ጉዳዮች ቀዳሚው ኢትዮጵያዊነት እና አንድነትን ማስቀደምን የሚመለከት ነው። ዜጎች ኦሮሞ፣ አማራ፣ ትግሬ፣ ወላይታ…ሳይባባሉ፣ እንደከዚህ ቀደሙ በሠላም በፍቅር በመቻቻል የሚኖሩባት ኢትዮጵያ እንደምታስፈልገን ጠ/ሚኒስትሩ በተደጋጋሚ ያስተጋቡት እውነታ ነው።

በቅርቡ በመቶ ሺዎች የሚቆጠሩ የኦሮሞ ልጆች ከሶማሌ ክልል አለአግባብ ሲፈናቀሉ ብዙ ኢትዮጵያዊያን ቁጣቸውን ገልጸዋል። በተመሳሳይ መንገድ ሶማሌዎች ከኦሮሚያ አካባቢዎች መፈናቀላቸውም እንዲሁ። በዚህም ምክንያት መላው ሕዝብ ዘር፣ ቀለም ሳይለይ ተፈናቃዮችን አቅም በፈቀደ ለማገዝና ወገንተኝነቱን ለመግለጽ ከዳር እስከዳር ተንቀሳቅሷል። ይህ ዓይነቱ እኩይ ድርጊት በየትኛው ወገን እንዳይደገም ከማሳሰብ አልፎ አጥፊዎች በሕግ እንዲጠየቁ አሁን ድረስ መንግስትን በመወትወት ላይ ይገኛል።

ይህ ቁስል ሳይሽር ዛሬ ደግሞ የኦሮሚያ ክልል የአማራ ተወላጆች መሬት በሕገወጥ መንገድ ሲጠቀሙ በመገኘታቸው አኩርፈው ለአቤቱታ አደባባይ ወጡ ዓይነት ውሃ የማይቋጥር ምክንያት በመስጠት የወገኖቻችን መፈናቀልና የመብት ጥሰት ደርሶብናል ላሉ ወገኖች የማይመጥን ምላሽ አቅርበዋል። ለምን የሌሎች ክልል ተወላጆች የሚኖሩበት አካባቢ ብቻ ተለይቶ የመሬት ልኬት ማድረግ አስፈለገ? ልኬቱ ከመካሄዱ በፊት ከሕዝቡ ጋር በቂ ውይይትና መተማመን ተደርጓል ወይ? ለሚለው የሰጡት መልስ የለም።

ማንም ይሁን ማንም፤ የትኛውም የብሄር ተወላጅ ይሁን በኢትዮጵያ ሕገመንግሥት መሠረት በመረጠው በየትኛውም ክልል ሄዶ የመኖር፣ ሐብት የማፍራት… መብት አለው። ከሕጉም በላይ የኦሮሞና የአማራ ሕዝብ ለዓመታት የገነባው ትስስር በፖለቲከኞች ቀርቶ በማንም ሊበጠስ የማይችል መሆኑም የሚታወቅ ነው። ዘርን መሠረት ባደረገ ጥላቻ የሌላ ክልል ተወላጆችን በቀጥታና በተዘዋዋሪ መንገድ ማጥቃት፣ ኢንቨስትመንትን ማደናቀፍ እጅግ አደገኛ ውጤት ያለው ምልክት ነውና የፌዴራልና የክልል መንግሥታት ጉዳዩን ከማንኛውም አጀንዳ በላይ ሊይዙትና በፍጥነትም ተገቢውን እርምጃ ሊወስዱበት የሚገባ ነው።

እንዲህ ዓይነቱ የፖለቲከኞችና የአንዳንድ ደካማ ካድሬዎች እርምጃ እንደከዚህ ቀደሙ እየተለባበሰ፣ በተለያዩ ፍረጃዎች እየታጀበ የሚሄድ ከሆነ ወይንም የዘር ጥቃቱ በአስተዳደር አካላት ጭምር የሚታገዝ ከሆነ ስለኢትዮጵያዊነት፣ ስለአንድነት መዘመር ሕዝብን በከንቱ መደለል ይሆናል።

ስለዚህም የክልሎቹ መንግስታት በዚህ ጉዳይ ላይ ግልጽ አቋማቸውን ለሕዝብ እንዲገልጹ፣ የተፈናቀሉ ዜጎችን ወደነበሩበት እንዲመለሱና ሠላማቸው እንዲረጋገጥ መርዳት፣ እንደአስፈላጊነቱ ተገቢውን ካሳ መስጠት ይገባል፡፡ አጥፊ አመራሮችን ለይቶ ለሕግ ማቅረብም በቀጣይ መሰል ጥፋት በእንዝላልነት እንዳይፈፀም ጥብቅ መልዕክት ይኖረዋል።¾

Page 1 of 218

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us