You are here:መነሻ ገፅ»ወቅታዊ
ወቅታዊ

ወቅታዊ (178)

 

የኦሮሚያ ክልል በአዲስ አበባ ከተማ ላይ ያለው ልዩ ጥቅም በሚመለከት በ1987 ዓ.ም የፀደቀው የኢትዮጵያ ሕገ መንግሥት የተከበረ ቢሆንም፤ ባለፉት 22 ዓመታት ይህን ሕገመንግሥታዊ መብት ሊተገብር የሚችል ዝርዝር ሕግ ባለመውጣቱ ተግባራዊ ሳይሆን ቆይቷል። ይህም ሆኖ ሕጉ እጅግ ዘግይቶም ቢሆን በትናንትናው ዕለት በሚኒስትሮች ም/ቤት ለሕዝብ ተወካዮች ም/ቤት ተላልፏል። አጠቃላይ የአዋጁን ይዘት የሚዳስሰው መግለጫ እንደሚከተለው ቀርቧል።

*** *** ***

 

የኢትዮጵያ ብሔሮች ብሔረሰቦችና ህዝቦች ሰፊ ውይይት ካካሄዱበት በኋላ በተወካዮቻቸው አማካይነት ያፀደቁት ህገ-መንግሥት የሁሉንም ሕዝቦች መብቶችና ጥቅምች የሚያስጠብቅ ነው።


ህገ-መንግሥቱም የኢትዮጵያ ብሔሮች፣ ብሔረሰቦችና ሕዝቦች የቃል-ኪዳን ሰነድ ሲሆን ዓላማውም በሕዝቦች መፈቃቀድና ፍላጎት እንዲሁም ዴሞክራሲያዊ አንድነት ለማጎልበት እንዲቻል በጋራ ያፈሯቸው እሴቶችና ሃብቶች እንዲሁም ትስስሮች እንዳሏቸው በማመን- በታሪካቸው ሂደት ውስጥ ያጎለበቷቸውን የጋራ ጉዳዮች ይበልጥ ለማበልፀግና የተዛቡ ግንኙነቶችንም በማረም አንድ ጠንካራ የጋራ ኢኮኖሚያዊ ማህበረሰብ እና የጋራ ፖለቲካዊ ማህበረሰብ ለመገንባትና ለማጠናከር የታለመ ነው።


ይህንን በማድረግም በሀገራችን ዘላቂ ሰላምና ዋስትና ያለው ዴሞክራሲ እንዲሠፍንና ፈጣንና ህዝቡ በየደረጀው ተጠቃሚ የሚሆንበትን ኢኮኖሚያዊና ማህበራዊ ልማት ለማፋጠን በራሳቸው ፈቃድና በፍላጎታቸው የመረጡት መሆኑን በፅኑ የሚያምኑበት ነው።


የኦሮሚያ ክልል በአዲስ አበባ ከተማ ያለውን ልዩ ጥቅም በህገ-መንግሥቱ እንዲሰፍር ያደረጉት የኦሮሞን ሕዝብ ጨምሮ መላው የሀገራችን ሕዝቦች ናቸው። የመረጡት የፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሥርዓት የፌደራል መንግሥትና የክልሎች መንግስታት እንደሚኖሩ የሚደነግግ በመሆኑ የፌዴራል መንግሥቱ መቀመጫ የሆነች ከተማ መመረጥ ስለነበረበትም የኦሮሞ ሕዝብም ሆነ መላው የሀገራችን ህዝባች በኦሮሚያ ክልል እምብርት ላይ ያለችውን አዲስ አበባ ከተማን የፌዴራሉ መንግሥት መቀመጫ አድርጎ መርጧታል። ይህም በህገ መንግሥቱ እንዲሰፍር አድርገዋል።


ይህንን ውሣኔያቸውን መሠረት በማድረግም በህገ-መንግቱ አንቀጽ 49 ንዑስ አንቀስ 5 ላይ የሚከተለውን አስፍረዋል፡-

 

“የኦሮሚያ ክልል የአገልግሎት አቅርቦት ወይም የተፈጥሮ ሀብት አጠቃቀምና የመሳሰሉትን ጉዳዮች በተመለከተ እንዲሁም አዲስ አበባ በኦሮሚያ ክልል መሐል የምትገኝ በመሆኗ የሚነሱ ሁለቱን የሚያስተሳስሩ አስተዳደራዊ ጉዳዮችን በተመለከተ ያለው ልዩ ጥቅም ይጠበቅለታል። ዝርዝሩ በህግ ይወሰናል” በማለት ደንግጓል።


ይህንን የአዲስ አበባን ነዋሪ ሕዝብ ጨምሮ የኢትዮጵያ ብሔሮች ብሔረሰቦችና ሕዝቦች በጋራ የቃል-ኪዳን ሠነዳቸው ያሰፈሩትን ጉዳይ በዝርዝር ሕግ መመለስ የሚያስፈልግ በመሆኑ የሕገ-መንግሥቱን መንፈስ ተከትሎ ዝርዝሩ እንዲሠራ ተደርጓል። ዝርዝሩን ለመሥራት ግብዓት እንዲሆን በክልሉ ገዥ ፓርቲ ኦህዴድና በኦሮሚያ ክልል፣ በአዲስ አበባ አስተዳደርና በፌዴራል ደረጃ ከተለያዩ አካላት ጋር ውይይቶች ሲካሄዱ ቆይተው በመጨረሻ በኢህአዴግ ሥራ-አስፈጻሚ ደረጃ በዝርዝር ታይቶ የመንግሥት ህጋዊ ተቋማት መክረውባቸው ህግ-ሆኖ እንዲወጣ ስምምነት ላይ ተደርሷል።


በዚህም መሠረት የኢፌዲሪ የሚኒስትሮች ም/ቤት በረቂቅ አዋጁ ላይ በመወያየት የሚከተሉትን ጉዳዮች ተመልክቶ የኢፌዲሪ የሕዝብ ተወካዮች ም/ቤት መክሮበት ሕግ ሆኖ እንዲወጣ በትናንትናው ዕለት አስተላልፏል።


ህገ-መንግሥቱ በአንቀጽ 49 ንኡስ አንቀጽ 5 ያስቀመጣቸውን ጉዳዮች


1ኛ/ ከአገልግሎት አቅርቦት ልዩ ጥቅም አኳያ፣


2ኛ/ ከተፈጥሮ ሃብት አጠቃቀምና የአካባቢ ጥበቃ ጋር የተያያዘ ልዩ ጥቅሞች አኳያ፣


3ኛ/ እንዲሁም አዲስ አበባ በኦሮሚያ ክልል መሐል የምትገኝ በመሆኑ የሚነሱ ሁለቱን የሚያስተሳሰሩ አስተዳደራዊ ጉዳዮችን ማዕከል በማድረግ የኦሮሚያ ክልል ያለው ልዩ ጥቅምን ለማስጠበቅ የሚያስችሉ አንቀጾች እንዲቀረፁና እንዲካተቱ ተደርጓል።


የህገ-መንግሥቱ ዋና መነሻም አንድ ጠንካራ ፌዴራላዊ ዴሞክራሲያዊት ኢትዮጵያን ለመገንባት በምናደርገው ጥረት የፌዴራል መንግሥቱ መቀመጫ የሆነችው አዲስ አበባ በኦሮሚያ ክልል እምብርት ላይ የምትገኝ ከኒዮርክና ጄኔቫ ቀጥላ የተባበሩት መንግሥታት ድርጅት ሦስተኛ ማዕከል የሆነች፣ የአፍሪካውያን የፖለቲካና ዲፕለማሲ መዲና የሆነች መሆኗንም ታሣቢ በማድረግና እንዲሁም የኢትዮጵያ ብሐሮች፣ ብሔረሰቦችና ሕዝቦች በራሳቸው ፈቃድና በፍላጎታቸው የመሠረቱት የፌዴራል ስርዓት ውስጥ የፌዴራል መንግሥቱ መቀመጫና ሕገ-መንግሥቱ ከመጽደቁ በፊት በሽግግር ወቅትም የክልል 4 ዋና መዲና እንዲሁም ህገ-መንግሥቱ ከፀደቀም በኋላ የኦሮሚያ ክልል ዋና ከተማ ሆና እየገለገለች ያለች ናት።


ከዚህም ተነስቶ አዲስ አበባ እነዚህን የዓለምአቀፍ፣ የአህጉራዊ እንዲሁም የሀገራዊ ከዚያም አልፎ በፌዴራል ሥርዓታችን መሠረት የኦሮሚያ ክልልን ልዩ ጥቅም አካቶ የያዙ ሃላፊነቶችን መወጣት ያለባት ከተማ እንድትሆን ያደርጋታል። የኦሮሚያ ክልል ልዩ ጥቅም እንዲጠበቅ የሚወጣው ህግም የአዲስ አበባ ከተማ ነዋሪያዎችን መብቶችና ጠቅሞች በምንም መልኩ የማይሸራርፍ ይልቁንም የኦሮሚያ ክልል በአዲስ አበባ ላይ ያለው ልዩ ጥቅም በመጠበቁ ምክንያት የአዲስ አበባ አስተዳደር ሕዝብና የኦሮሚያ ክልል ሕዝብ ትስስርና መስተጋብር ይበልጥ ህጋዊ መሥመር ይዞ እንዲጠናከር የሚያደርግና የጋራ ተጠቃሚነትን የሚያጎለብት ይሆናል። የከተማዋና የክልሉ የመንግሥት አካላትና ነዋሪ ሕዝቦችም ዘላቂ ያለው ሰላም እንዲሰፍን ዋስትና ያለው ዴሞክራሲ እና መልካም አስተዳደር እንዲጎለብት እንዲሁም ፈጣንና ሕዝቡ በየደረጃው ተጠቃሚ የሚሆንበት ልማት ተጠናክሮ እንዲቀጥል ያስችላል።

 

የአገልግሎት አቅርቦት ጉዳዮችን በተመለከተ፣


በማህበራዊ አገልግሎቶች ልዩ ጥቅም ማለትም ከትምህርት አኳያ በከተማዋ ውስጥ የሚገኙ የአርሦአደሩ ልጆችን እንዲሁም አዲስ አበባ ወይም ፊንፊኔ የኦሮሚያ ክልል ዋና ከተማ በመሆኗ ምክንያት ልጆቻቸው በአፍ መፍቻ ቋንቋቸው ማስተማር ለሚፈልጉ ዜጎች የከተማ አስተዳደሩ በአፋን ኦሮሞ የመጀመሪያ ደረጃ ት/ቤት ማደራጀት እንዳለበት አስቀምጧል። ከዚህ በተጓዳኝ የአዲስ አበባ ከተማ ዙሪያ ላይ ያለው የኦሮሚያ ክልል ነዋሪ አብዛኛውን አገልግሎቱን በተለይም የሆስፒታል አገልግሎቶችን ከከተማዋ የሚያገኝ በመሆኑ በኦሮሚያ እምብርት ላይ የተቆረቆረች ይህች ከተማ ይህንን አገልግሎት ለመስጠት በእቅዷ ውስጥ ማካተት ይኖርባታል። ለዚህም ይረዳ ዘንድ የአዲስ አበባ ከተማ ዙሪያ የፊንፊኔ ዙሪያ የኦሮሚያ ልዩ ዞን እንዲሆን ተደርጓል።


ከማህበራዊ አገልግሎቶች የሚመደበው ሌላው የባሕል፣ የቋንቋና የሥነጥበብ አገልግሎቶች ሲሆን ከዚህ አኳያም የማህበራዊም ሆነ የኢኮኖሚ አገልግሎቶች ለማቅረብ እንዲቻል ልዩ ጥቅሙን ለማስጠበቅ በዚህ አዋጅ መሠረት አገልግሎት ተጠቃሚ ለሆኑት የኦሮሞ ብሔር ተወላጆች በቋንቋቸው አገልግሎቱ እንዲቀርብ ከአማርኛ በተጓዳኝ አፋን ኦሮሞ በከተማ አስተዳደሩ የሥራ ቋንቋ ሆኖ የሚያገልግል ይሆናል።


በመግቢያ ላይ ለማመላከት እንደተሞከረው የአዲስ አበባ ከተማ ዓለምአቀፍና አህጉራዊ እንዲሁም ሀገራዊና የከተማ ነዋሪዎቹን ለማገልገል ከምታደርገው ጥረት ባሻገር የኦሮሞ ሕዝብ ማንነት የሚያንፀባርቁ አሻራዎች በከተማዋ ውስጥ በቋሚነት እንዲኖር ከክልሉ ሕዝብ ጋር በተያያዙ ታሪካዊ ክስተቶች ስም መታሰቢያዎች አንዲኖሩ አመቺ የሆኑ እንደ አደባባዮች፣ ጎዳናዎች፣ ሰፈሮች እና የመሳሰሉት ቦታዎች አንደአስፈላጊነቱ በቀድሞ የኦሮሞ ስማቸው እንዲጠሩ ማድረግ ያስፈልጋል። በተጨማሪም የከተማዋ አስተዳደር የኦሮሞ ሕዝብ ባሕልና ታሪክ የሚያንፀባርቁ የባሕልና ታሪክ ማዕከላት፣ ቲያትርና ኪነጥበባትና የመዝናኛ ማእከላት የሚነገቡበትንና የሚተዋወቁበትን ሁኔታዎች የሚያመቻች ይሆናል።


ከኦሮሚያ ክልል ጋር በተያያዘም የከተማዋ ስያሜ ፊንፊኔ ተብሎ ስትቆረቆር በነበረው ስያሜዋ የሚጠራ መሆኑ ይታወቃል። በዓለም አቀፍ፣ በአህጉራዊና በሀገር ደረጃ በፌዴራል መንግሥቱና በአዲስ አበባ አስተዳደር አዲስ አበባ ተብሎ የሚጠራ መሆኑም ግልጽ ነው። ይህም ሕገ-መንግሥታዊ መሠረት ያለው ነው። በሁለቱም እርከኖች ያለው የከተማዋ መጠሪያ ባለበት እንዲቀጥል ማድረጉ ተገቢና ይኼው እንደተጠበቀ ሆኖ የሁለቱም የከተማዋ መጠሪያዎች “ፊንፊኔ” እና “አዲስ አበባ” በሕግ ፊት እኩል እውቅና እንዳላቸው ማስቀመጡ ተገቢ ይሆናል። መሠረታዊ ነገሩን የሚቀይር ባይሆንም የስሞቹን አጠቃቀም ዝርዝር በደንብ መወሰን ያስፈልጋል በሚልም ተቀምጧል።


ለ/ በኦሮሚያ ክልል በአዲስ አበባ ከተማ ስለሚኖረው ኢኮኖሚያዊ አገለግሎት ልዩ ጥቅምን በተመለከተ ሲዘረዘር ከመሬት አቅርቦት፣ ከውሃ አገልግሎት አቅርቦት፣ ከፍሳሽና ደረቅ ቆሻሻዎች የማስወገድ አገለግሎት፣ የትራንስፖርት አገልግሎት፣ የሥራ እድል አቅርቦት፣ በመንግሥት ወጪ ከሚገቡ የኮንደሚኒየም ቤቶች አቅርቦት እንዲሁም ከገበያ ማእከላት አቅርቦትና አርሶ አደሩ ለልማት ተነሺ ሲሆን በቂ ካሣ የማግኘትና በዘላቂነት የማቋቋም አገልግሎቶችን ያካተተ እንዲሆን ተደርጓል።


እዚህ ላይ ብዥታ ሊኖር የማይገባው ነገር ቢኖር እነዚህ አገልግሎቶች በሚቀርቡበት ጊዜ የኦሮሚያ ክልል አዲስ አበባ ከተማ ከሌሎች ክልሎች በተለየ ሁኔታ ሊጠበቅለት የሚገባው ልዩ ጥቅምን ለማመላከት እንጂ በአዲስ አበባ ነዋሪ ዜጎች ላይ በብሔር ልዩነት ምክንያት የተለየ ጥቅም ለማቅረብ እንዳይደለ ግንዛቤ ሊያዝበት ይገባል። በብሔር ልዩነት ምክንያት በግለሰብ ባለሀብቶች፣ መንግሥት ሠራተኞች ወይም በማናቸውም ዜጎች መካከል ልዩነት አይኖርም።


የመሬት አቅርቦቱም ለክልሉ ለተለያዩ መንግሥታዊ ሥራዎች እና ሕዝባዊ አገልግሎቶች የሚውሉ ሕንጻዎች የሚሠሩበትን መሬት ከሊዝ ነጻ እንዲያገኙ ለተቋማቱ ብቻ የተፈቀደ መሆኑ ግንዛቤ መያዝ ያለበት ይሆናል።


የአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር የመጠጥ ውሃ የሚያገኘው በአብዛኛው በኦሮሚያ ክልል ውስጥ ከሚገኙ የከርሰ ምድርና የገፀ ምድር መገኛዎች በመሆኑ ከዚህ አኳያ ጉድጓዱ የሚቆፈርበት፣ ግድብ የሚለማበት ወይም የውሃ መስመሩ አቋርጠው የሚያልፍባቸው የክልሉ ከተሞች እና ቀበሌዎች በአስተዳደር ወጪ የመጠጥ ዉሃ ተጠቃሚ እንዲሆኑ እንደሚደረግ በሕጉ ተቀምጧል።


የትራንስፖርት አገልግሎትን በተመለከተ የተቀናጀ የትራንስፖርት ስምሪት ኖሮ የሕዝቡን ትስስር ለማጠናከር የአውቶቡስ፣ የታክሲ እንዲሁም የባቡር አገልግሎት መሠረተ-ልማትና አገልግሎቶች ስምሪት የተቀናጀና በዙሪያው ያሉ ከተሞችንም ያማከለ እንዲሆን ለማድረግ በአዋጁ ውስጥ እንዲካተት ተደርጓል።


በአዲስ አበባ ጋር በተያያዘ በዙሪያ ያሉ ወጣቶች በተቀናጀ ሁኔታ የሥራ እድል ተጠቃሚ እንዲሆኑ ሁኔታዎችን የማመቻቸት ሌሎች በአዲስ አበባ ዙሪያ ባሉት አካባቢዎች አዲስ አበባ የሚሠራቸው ሥራዎች ለዙሪያ ወጣቶች የሥራ እድል እንዲያመቻች በእውቀትና በእቅድ የተመሠረተ ሥራ መሠራት ያለበት ይሆናል።


የአዲስ አበባ ከተማ በኦሮሚያ ክልል እምብርት ላይ ያለች በመሆኑ በዙሪያዋ በግብርና ሥራ የሚተዳደሩ አርሶአደሮች ይገኛሉ። እነዚህ አርሶ አደሮች ለአዲስ አበባ ከተማ የምግብ እህል በማቅረብ የከተማዋን ሕዝብ ኑሮ ደግፎ የያዙ ናቸው። አርሶ አደሮችም በቀጥታ ከምርቶቻቸው ተጠቂሚ እንዲሆን የመሐል ደላሎችን አስወግደው በቀጥታ ከሸማቹ ጋር በግብይት ሰንሰለት እንዲተሳሰሩ የከተማ አስተዳደሩ ምርቶቻቸውን የሚሸጡባቸውን የገበያ ቦታ በማዘጋጀት በራሱ ወጭ የግብይት ማእከላትን አቋቁሞ ለአርሶ አደሮቹና ማህበሮቻቸው እንዲያቀርብ እንዲደረግ በአዋጁ የተቀመጠ ጉዳይ ነው።


የከተማ አስተዳደሩ ከባንኮች ጋር በመተባበር የማህበራዊ ቤቶች የሆኑትን የኮንደሚኒየም ቤቶች አስገንብቶ ከነዚህ ውስጥ በከተማው ላሉ የመንግሥት ሠራተኞትና ሴቶች በኮታ በእጣ ወስጥ ገብተው እንዲወዳደሩ የደርጋል። በተመሳሳይ መልኩ ለኦሮሚያ ክልል መንግሥት ሠራተኛ ሆነው በከተማው ውስጥ ለሚኖሩትም ተመሳሳይ እድል እንዲሰጥ በአዋጁ ውስጥ እንዲካተት ተደርጓል።


በከተማው ውስጥ ለበርካታ ጊዜያት የኖረው የኦሮሞ አርሶአደር ቁጥሩ ቀላል ባልሆነ ሁኔታ በልማት ምክንያት ተነሺ ነበር። አሁንም ለልማቱ ተፈላጊ እስከሆነ ድረስ በማሳመን ይህንኑ መፈፀም የሚገባን ይሆናል። ዋናው ቁም ነገር ይህ ተነሺ አርሶአደር ቢያንስ ቢያንስ ከቀድሞ ኑሮ የተሻለ ሁኔታ ሊፈጠርለት ይገባል። በልማቱ ማስፋፋት ምክንያት ተጎጂ ሊሆን በጭራሽ አይገባም። በዚህ መሠረት ለወደፊቱ በቂ ካሣና በዘላቂነት የሚቋቋምበት ሁኔታ እንዲመቻችለት፣ ከዚህ በፊት የተሠራውም ሥራ ተፈትሾ ጉድለቶች እንዲስተካከሉ፣ እነዚህን ሥራዎች የሚያስተባብር የሚመራና የሚያስፈጽም ጽ/ቤት እንዲደራጅ በአዋጁ እንዲካተት ተደርጓል።


የኦሮሚያ ክልል በከተማው ስለሚኖረው የተፈጥሮ ሃብት አጠቃቀምና የአካባቢ ጥበቃ ልዩ ጥቅም፣


ከከተማው መሠረተ-ልማት አቅርቦት፣ ከመጠጥ ውሃ አቅርቦት፣ ከደረቅና ፍሳሽ ቆሻሻ አወጋገድ ጋር የተያያዘ በተፈጥሮ ሃብት ላይና በአየርና ውሃ ላይ የሚደርስ ብክለት እንዳይኖር የሚያደርግና ይህንን መብት የማስጠበቅ ጉዳይ ልዩ ትኩረት ሊሠጠው እንደሚገባ ታመኖበታል። ከዚህ አኳያ በአዲስ አበባ ከተማ ዙሪያ ያሉ ከተሞችና ቀበሌዎች ከከተማው ከሚወጡ ደረቅና ፈሳሽ ቆሻሻዎች ከሚደርሱ የአካባቢ ብክለትና ጉዳት የመጠበቅ መብት እንዳላቸው፣


ከአዲስ አበባ ከተማ በሚወጡ ደረቅና ፈሳሽ ቆሻሻዎች ከሚደርሱ የአካባቢ ብክለትና ጉዳት የክልሉን ከተሞችና ቀበሌዎች ለመጠበቅ የአካባቢ ተጽዕኖ ግምገማ እንዲካሄድ እንደሚደረግ፣ ቆሻሻን መልሶ የመጠቀም ሥርዓት እንደሚዘረጋ፣


በአዲስ አበባ ከተማ ዙሪያ ያሉ ከተሞችና ቀበሌዎች ደህንነቱ ሳይጠበቅና ቁጥጥር ሳይደረግበት ከተቀመጠው ደረጃ በላይ ወደ ክልሉ በተጣሉ ወይም በፈሰሱ ቆሻሻዎች ምክንያት በሰው፣ በእንስሳትና በተፈጥሮ አካባቢ ላይ ለደረሰው ጉዳት በሕግ አግባብ ከአስተዳደሩ ካሳ የማግኘት መብት እንደሚኖራቸው፡


ለአዲስ አበባ ከተማ ልማት የግንባታ ማእድናት ማግኛ ሥፈራዎች የአየር ብክለት እንዳያስከትሉ እና ለደን ልማት ወይም ለሌሎች ልማቶች መዋል እንዲችሉ እንዲያገግሙ አንደሚደረጉ፣


ለአዲስ አበባ ከተማ የደረቅና ፍሳሽ ቆሻሻ ማከሚያና ማስወገጃ ቦታዎች እንዲሁም መልሶ መጠቀሚያ ስፈራዎች አስተዳደሩና ክልሉ በጋራ ባጠኗቸወ ቦታዎችና ሳይንሳዊ መስፈርቶችን ባሟሉ ሁኔታዎች እንዲተዳደሩ አንደሚደረጉ በአዋጁ በዝርዝር እንዲካተት ተደርጓል።

 

ተቋም ስለማደራጀት


በረቂቅ አዋጁ አንቀጽ 14 በአስተዳደሩ ውስጥ በልማት ምክንያት የሚፈናቀሉ የኦሮሞ ብሔር አርሶ አደሮች ዘላቂ መቋቋሚያ የሚሆን ካሣ የማግኘት መብታቸውን ለማስከበር እና ከዚህ በፊት በልማት ምክንያት የተፈናቀሉ እና በቂ ካሣ ያላገኙ የኦሮሞ ብሔር አርሶ አደሮች በጥናት ላይ የተመሠረት የማስተካከያ ሥራ ለመስራት ከሚቋቋመው ጽ/ቤት በተጨማሪ አዋጅ ውስጥ የተጠቀሱትንና ሌሎች የጋራ ጉዳዮችን ክልሉ አና አስተዳደሩ የሚወያዩበትና የሚወስኑበት ተጠሪነቱ ለፌዴራል መንግሥት የሆነ ከአስተደደሩና ከክልሉ ምክር ቤት የተውጣጣ የጋራ ምክር ቤት እንደሚቋቋም ተመለክቷል።


የምክር ቤቱ ዋና ዓላማውም በሕገ መንግሥቱ አንቀጽ 49/5/ መሠረት የኦሮሚያ ክልል የአገልግሎት አቅርቦተ፣ የተፈጥሮ ሀብት አጠቃቀምና የመሳሰሉትን ጉዳዮች በተመለከተ፣ እንዲሁም አዲስ አበባ ከተማ በኦሮሚያ ከልል መሐል የሚገኝ በመሆኑ የሚነሱ ሁለቱን የሚያስተሳስሩ አስተዳደራዊ ጉዳዮችን በተመለከተ በዚህ አዋጅ የተዘረዘሩትን ልዩ ጥቅሞች በተጨባጭ ተግባራዊ እንዲሆን መከታተል፣ መገምገምና ለአፈጻጸሙ ቅልጥፍና ድጋፍ ማድረግ ይሆናል።


የምክር ቤቱን አባላት በተመለከተ ከአስተዳደሩ ምክር ቤትና ከክልሉ ምክር ቤት በእኩል ቁጥር የሚወከሉ እንደሚሆን፤ ዝርዝር የምክር ቤቱ አወቃቀር፣ ተግባርና ሀላፊነት፣ የሥራ ዘመን፣ የስብሰባ ሥነ ሥርዓት የአባላት ሥነ ምግባር እና በጀት የሚኒስትሮች ምክር ቤት በሚያወጣ ደንብ እንደሚወሰን ተመልክቷል።


ማጠቃለያ


በኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያ ሪፐብሊክ ሕገ መንግሥት አንቀጽ 49 ንዑስ አንቀጽ /5/ የኦሮሚያ ክልል የአገልግሎት አቅርቦት ወይም የተፈጥሮ ሀብት አጠቃቀምና የመሳሰሉትን ጉዳዮች በተመለከተ እንዲሁም አዲስ አበባ በኦሮሚያ ክልል መሐል የምትገኝ በመሆኗ የሚነሱ ሁለቱን የሚያስተሳስሩ አስተዳደራዊ ጉዳዮችን በተመለከተ ያለው ልዩ ጥቅም ይጠበቅለታል። ዝርዝሩ በሕግ ይወሰናል በማለት ይደነግጋል። የሕገ መንግሥቱን ድንጋጌ በሥራ ላይ ለማዋል እና የኦሮሚያ ክልልን ልዩ ጥቅም ለማስጠበቅ ዝርዝር ሕግ ለማውጣት ጥረቶች ሲደረጉ ቆይተው ይህ ረቂቅ አዋጅ ሊዘጋጅ ተችሏል። በረቂቅ አዋጁ ዝግጅት ሂደት ውስጥ የኦሮሚያ ክልል ገዥ ፓርቲ ኦህዴድ የኦሮሚያ ክልል መንግሥት፣ የአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር እና የመንግሥት ከፍተኛ የመንግሥት ኃላፊዎች ተሳትፈውበታል። በአዋጁ የመጽደቅ ሂደትም በርካታ የህብረተሰብ ክፍሎች የሚሣተፉበት ይሆናል።


ዋናው ጉዳይ ይህ ሕገ መንግሥታዊ ድንጋጌ መላው የአገራችን ብሔር፣ ብሔረሰቦችና ሕዝቦች ተስማምተው ያፀደቁት ድንጋጌ ነው። በመሆኑም መላውን የሐገራችንን ሕዝቦች ተጠቃሚ የሚያደርግና የፌዴራላዊ ዴሞክራሲያዊ ሥርዓታችን የበለጠ ጥልቀት እንዲኖረውና ሕዝቦች በመከባበርና በመፈቃቀድ ለሐገራችን ዘላቂ ሰላምና ዋስትና ያለው ዴሞክራሲ እንዲሁም መልካም አስተዳደር ለማስፈንና ፈጣንና ሕዝቡ በየደረጃው ተጠቃሚ የሚሆንበትን ኢኮኖሚያዊና ማህበራዊ እድገት ለማረጋገጥ ይረዳናል። ይህን ልዩ ጥቅም በዝርዝር አዋጁ ማውጣቱ የማንንም ሕዝብ እንዲሁም የአዲስ አበባን ነዋሪዎች መብትና ጥቅም በማይጋፋ መንገድ በህገ መንግሥቱም የተቀመጠ በመሆኑ ይኸው በዝርዝሩ ሕጉም በጥንቃቄ የተሠራ ነው። ጉዳዩ ከሁሉም ሕዝቦች ጥቅም አኳያ ተዘርዝሮ የተዘጋጀ ነው። 

“በኦዲት ግኝቱ ላይ ተጠያቂነትን ለማስፈን

ፓርላማው ተግቶ ይሰራል”

በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ፅ/ቤት

የኢንፎርሜሽን ኮሚኒኬሽን ዳይሬክቶሬት

ሰንደቅ ጋዜጣ ግንቦት 30 ቀን 2009 ዓ.ም በረቡዕ ዕትሙ ወቅታዊ በሚል ዓምድ ስር በገፅ 3 ላይ ‘የፌዴራል ዋና ኦዲተር ሪፖርቶችና የፓርላማው ዝምታ’ በሚል ርዕስ አንድ ፅሑፍ በጋዜጣው ሪፖርተር ለንባብ አብቅቷል። የፅሁፉ ማጠንጠኛ የመንግስትን የፋይናንስ ሕግና ደንብ የተላልፉ ተቋማትን ፓርላማው ተጠያቂ ለማድረግ በዋናው ኦዲተር በተነሱ ጉዳዮች ላይ እርምጃ ከመውሰድ ይልቅ  ዝምታን መርጧል የሚል ነው፡፡

የፅሁፉ መነሻ ግንቦት 22 ቀን 2009 ዓ.ም በምክር ቤቱ 35 መደበኛ ስብሰባ ላይ የፌዴራል ዋና ኦዲተር መስሪያ ቤት ያቀረበው የፌዴራል መንግስት መስሪያ ቤቶች የ2008 በጀት ዓመት ሂሳብና ክዋኔ ኦዲት ሪፖርት ነው፤ ስለ ጉዳዩ አንባቢ ትክክለኛውን ግንዛቤ እንዲይዝ ማድረግ ተገቢና አስፈላጊ በመሆኑ፤ በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ፅ/ቤት የኢንፎርሜሽን ኮሚኒኬሸን ዳይሬክቶሬት ከህግና አሰራር አንፃር ምላሽ ለመስጠት ይህን ፅሁፍ አሰናድቷል፡፡

 

የህግ ማዕቀፍ

ዋና ኦዲተር መስሪያ ቤትን እንደገና ለማቋቋም በወጣው የአዋጅ ቁጥር 982/2008 መሰርት በመንግስት መዋቅር ውስጥ በሚገኙ ልዩ ልዩ መስሪያ ቤቶች ላይ ኦዲት ያደርጋል። የኦዲት ግኝት ለምክር ቤቱ ቀርቦ ውይይት ይደረግበታል፤የዚህ ዋነኛ አላማም በመንግስት ፋይናንስ አሰራር ላይ ተጠያቂነት፣ ግልፅነትንና መልካም አስተዳደርን ለማስፈን ሲሆን፤ የኦዲት ሪፖርት መቅረብ በመንግስት ፋይናንስ አሰራር የገንዘብ አጠቃቀምና ንብረት አያያዝ ምን አንደሚመስል  ከማስገንዘብ ባሻገር ክፍተቶች ካሉ በቀጣይ ሊወሰዱ ሰለሚችሉ እርምቶች መፍትሄ ለማበጀት አስፈላጊነቱ አጠያያቂ አይሆንም፡፡ በህገ መንግስቱ ድንጋጌ መሰረት የመንግስት ተቋማት የኦዲት ግኝት ለሕዝብ ግልፅ እንዲሆን የተለያዩ መገናኛ ብዙሃን  እንዲዘግቡት ተደርጎ ለህዝብ ተደራሽ ይሆናል፡፡

ቀጣይ ተግባር የሚሆነው ጥፋተኞችን ተጠያቂ ማድረግ ነው፡፡ ተጠያቂነትን ለማምጣት የተቀመጡ የህግ ማዕቀፎች አሉ፡፡ አንዱ የፌዴራል ዋና ኦዲተርን ስልጣንና ተግባር የሚደነግገው የአዋጁ አንቀፅ 5 ንዑስ አንቀፅ 6 ነው፡፡ የዋና ኦዲተሩ የምርመራ ውጤት ወንጀል መፈፀሙን የሚያሳይ ሆኖ ሲገኝ ለሚመለከተው አካል ወዲያውኑ እንዲያሳውቅ ድንጋጌው ያስገድዳል፡፡ የሚመለከተው አካል የሚባሉትም በአዋጁ አንቀፅ 20 ንዑስ አንቀፅ 2 መሰረት የህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት፣ የጠቅላይ አቃቤ ህግና የኦዲት ተደራጊው መስሪያ ቤት ወይም ድርጅት የበላይ ኃላፊዎች ናቸው፡፡ ዋናው ኦዲተር ይህን የህግ ማዕቀፍ የተመለከተ ሪፖርት ለምክር ቤቱ አላቀረበም፡፡ ዋና ኦዲተሩ በዕለቱ ለምክር ቤቱ ያቀረቡት መደበኛ ሪፖርታቸውን ነው። ሪፖርቱ መደበኛ በመሆኑ ህጉ ያስቀመጠውን አቅጣጫ ተከትሎ መስራትን ይጠይቃል፡፡ ሌላኛው የህግ ማዕቀፍ አንቀፅ 17 ንዑስ አንቀፅ 3 ነው፡፡ ይህ ንዑስ አንቀፅ ተመርማሪ መስሪያ ቤቶች በፌዴራል ዋና ኦዲተር በተላኩ ሪፖርቶች በተገለፁ ግኝቶች ላይ ተገቢውን የእርምት እርምጃ እንዲወስዱ በተሰጡ የማሻሻያ ሃሳቦችና አስተያየቶች መሰረት ከ15 ቀናት ባልበለጠ ጊዜ ውስጥ እርምጃ እንዲወስዱ ግዴታ ይጥልባቸዋል፡፡

አንዱ ተጠያቂነት ማለት በተሰጠው አስተያየት መሰረት ጉዳዮችን ማስተካከል ማለት ነው፡፡ ይህም የሚመለከተው ተመርማሪ መስሪያ ቤቶችን ይሆናል፡፡ አንቀፅ 17 ንዑስ አንቀፅ 4 ደግሞ የፌዴራል ዋና ኦዲተር ለህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት በሚያቀርበው ሪፖርት ውስጥ ድክመት የታየባቸው ኃላፊዎች በታዩት ድክመቶች ላይ አስፈላጊውን የማስተካከያ እርምጃ ወስደው ይህንኑ ለምክር ቤቱና ለፌዴራል ዋና ኦዲተር እንዲያሳውቁ ግዴታ ይጥልባቸዋል፡፡

ዋናው ኦዲተር ሪፖርታቸውን ምክር ቤቱ ያቀረቡት በ35ኛ መደበኛ ስብሰባው  ግንቦት 22 ቀን 2009 ዓ.ም መሆኑ ይታወሳል። ተመርማሪ መስሪያ ቤቶች ማስተካከያ እርምጃ እንዲወስዱ በህጉ የተሰጣቸው 15 የስራ ቀናት ናቸው፤ ይህም እስከ ሰኔ 13 ቀን 2009 ዓ.ም ድረስ ይሆናል ማለት ነው፡፡ ከዚያ በኋላ የየመስሪያ ቤቶቹ ኃላፊዎች የተወሰደውን እርምጃ ማሳወቅ ይጀምራሉ፡፡ ይህም ቢሆን በቂ ምክንያት ካለ ጊዜው ሊራዘም እንደሚችል የአዋጁ አንቀፅ 21 ንዑስ አንቀፅ 1/መ ይደነግጋል፡፡

አሰራሩ እንደዚህ በግልፅ ተቀምጦ ሳለ ገና ሰኔ 13 ቀን 2009 ዓ.ም ሳይደርስ ጋዜጣው በግንቦት 30 ቀን 2009 ዓ.ም እትሙ፤ ስለ “ፓርላማው ዝምታ” ማንሳት ተገቢ ያልሆነ፤ ሳይደወል ቅዱስ የሚሉት ነው፡፡ ተመርማሪ መስሪያ ቤቶች ህጉ ያስቀመጠላቸው ጊዜ ገደብ መች ተጠናቀቀ? ሌሎች ሂደቶች መኖራቸውንም መረዳት ያስፈልጋል።የጋዜጣው ሪፖርተር ትችት ለመሰንዘር የቸኮሉ ናቸው፤ህጉንና የምክር ቤቱን አሰራር የሚያውቁት አይመስለንም፡፡

ፓርላማው በቀደሙት ዓመታት የኦዲት ግኝት ተፈፃሚ እንዲሆኑ ያደረገውን ጥረት በተወሰነ ደረጃ ማየት ይቻላል፤

 

የ2005 በጀት ዓመት

የፌዴራል ዋናው ኦዲተር መ/ቤት የ2004 በጀት ዓመት የፌዴራል መንግስት መሥሪያ ቤቶች የሂሳብና የክዋኔ ኦዲት ሪፖርት ሚያዚያ 22 ቀን 2005 ዓ.ም ለህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት አቅርቧል። ኦዲቱ የ124 የፌዴራል ባለበጀት መሥሪያ ቤቶችን በማካተቱ የዋናው ኦዲተርን ኦዲት ማድረግ ሽፋን ወደ 96.12 በመቶ እንዳሳደገው በሪፖርቱ ተመላክቷል።

የዚህ ኦዲት ሪፖርት ግኝቶች ምንድ ናቸው? በአሁኑ ግኝት ከተመለከቱ ችግሮች ጋር ተመሳሳይነት ስላለው ዳግም ማንሳቱ አስፈላጊ አይደለም። የፌዴራል ዋናው ኦዲተር ለችግሮች ምን መፍትሔ ጠቁሟል? ጉድለቱ ተጣርቶ እንዲስተካከል፣ ያልተወራረዱ ሂሳቦች በፋይናንስ ደንብና መመሪያ መሠረት እንዲወራረዱ፣ ያልተሰበሰቡ ገቢዎች እንዲሰበሰቡ፣ ግዥ የመንግስትን ግዥ ደንብና መመሪያ ተከትሎ እንዲፈፀም፣ ያለአግባብ የተከፈለ ገንዘብ ለመንግስት ካዝና ተመላሽ እንዲሆን እና ሌሎች ተመሳሳይ ማሳሰቢያዎችም  ተሰጥተው ነበር።

ግኝቱንና ማሳሰቢያውን የተከታተሉ የምክር ቤት አባላት ምላሽ፤ በአጭሩ “በደንብና መመሪያ የማይሠሩትን አካላት እስከ መቼ እንታገሳቸዋለን?’’ የሚል ይገኝበታል። ሪፖርቱ በቀረበበት ዕለት ከምክር ቤት አባላት የተነሱ ጥያቄዎችንና አሰተያየቶችን በዚህ ፅሁፍ በስፋት ማቅረብ አመቺ ባይሆንም፤ በስብሰባው ማጠቃለያ ላይ የመንግስት ወጪ አሰተዳደርና ቁጥጥር ጉዳዮች ቋሚ ኮሚቴ ያቀረበው አስተያየት ምክር ቤቱን ስለሚወክል በአጭሩ  ማቅረብ ይቻላል።

የፌዴራል ዋና ኦዲተርን ከመደገፍ አንፃር ምክር ቤቱ ማድረግ ከሚገባቸው ተግባራት አንዱ ‘… በተለይ ሂሳብ በማይዘጉና ለኦዲት ተባባሪ ለማይሆኑ ኦዲት ተደራጊ መ/ቤቶች ኃላፊነትን ካለመወጣት ባሻገር ህግም እየተጣሰ ስለሆነ፤ ምክር ቤቱ በዝምታ ማለፍ ስለሌለበት በቀረበው ሪፖርት መሠረት ርምጃ ሊወስድ…’ እንደሚገባ የሚያሳስበው ነው። ሌላው ‘... በቋሚ ኮሚቴዎች ተለይተው የሚቀርቡ የህግ ጥሰትና የሀብት ብክነት የከፋ ችግር አለባቸው በተባሉ አስፈፃሚ መ/ቤቶች ላይ ምክር ቤቱ ከሚመለከታቸው ጋር ተነጋግሮ ተገቢ ውሳኔ እንዲያገኙ ካላደረገ የምክር ቤቱ የቁጥጥርና ክትትል ስራ ውጤታማ ሊሆን ስለማይችልና የኦዲት ስራንም ዋጋ ስለሚያሳጣ ሪፖርቱ ተገቢውን ውሳኔ ያግኝ...’ የሚለው አስተያየት ሁለተኛው ነበር። ሶስተኛው አስተያየት ደግሞ የምክር ቤቱ ቋሚ ኮሚቴዎች ሚከታተሏቸው  አስፈፃሚ ተቋማት በሪፖርቱ መሠረት የማሰተካከያ እርምጃ ስለመውሰዳቸው ማረጋገጥና መከታተል እንደሚገባቸው የሚያሳስብ ነው።

የማስተካከያ እርምጃዎች ስለሚወሰዱበት ሁኔታ የሚገልፅ መግለጫ በቀድሞ የገንዘብና ኤኮኖሚ ልማት ሚኒስትር ፊርማ ለምክር ቤቱ ቀርቧል። ይህን መግለጫ ምክር ቤቱ በአራተኛ ዓመት የሥራ ዘመኑ የአንደኛ መደበኛ ስብሰባው አጀንዳ አድርጎ በስፋት ተወያይቶበታል።

 መግለጫው ምን ምን ነጥቦችን በውስጡ ይዟል? ለወደ ፊቱ መወሰድ ስላለበት የማስተካከያ እርምጃ ሪፖርት የሚያቀርብ ኮሚቴ ተቋቁሞ ሪፖርት ማቅረቡን መግለጫው ያመለክታል። ለኦዲት ግኝቱ የህግና የሥርዓት ክፍተቶች የሌሉ ስለመሆናቸውና ክፍተቱም የአፈፃፀም ችግሮች ስለመሆናቸው ይገልፃል። በሶስተኛ ደረጃ  የኦዲት ተደራጊ ባለበጀት መ/ቤቶችን እና የገንዘብና ኤኮኖሚ ልማት ሚኒስቴርን ችግሮች ይዘረዝራል። የሚኒስቴሩ ችግሮች ረጅም ዓመታትን ያስቆጠሩ፤ሊሰበሰቡ ባልቻሉ ሂሳቦች ላይ ሕጋዊ እርምጃ ለመውሰድ የተደረገው እንቅስቃሴ አጥጋቢ ያለመሆኑንና በከፍተኛ ትምህርት አዋጅና በመንግስት የፋይናንስ አስተዳደር አዋጅ መካከል ያለውን የግንዛቤ ችግር ለማስተካከል ከትምህርት ሚኒስቴር ጋር በቂ እንቅስቃሴ አለመደረጉ ነው የሚገልፀው። የመጨረሻው የመፍትሔ ሀሳብና የተወሰዱ እርምጃዎችን የሚያመለክት ነው።

የመፍትሔ አስተያየቶቹና የተወሰዱት እርምጃዎች ምንድናቸው? በመፍትሔዎቹ በኩል ሕጎቹን በሚመለከት የግንዛቤ ማስጨበጫና አጫጭር ሥልጠናዎችን ለዩኒቨርሲቲዎችና ኮሌጆች እንዲሁም ለማሰልጠኛ ተቋማት መስጠት፣ ግልፀኝነትን መፍጠርና ደንብና መመሪያ እንዲዘጋጅና ተግባራዊ እንዲሆን ማድረግ እንደመፍትሔ ተወስዷል። እነዚህ ተግባራት የሚፈፀሙበት የጊዜ ሠሌዳም በመግለጫው  ሰፍሯል።

ተመርማሪ መ/ቤቶች የማሰተካከያ እርምጃ ለመውሰድ የሚያስችላቸውን መርሐ ግብር አዘጋጅተው እንዲያቀርቡ ማድረግና በዚሁ መሠረት ክትትል ማድረግ ሌላው የመፍትሔ አስተያየት ነው። ሌላው አስተያየት የውስጥ ኦዲት እንዲጠናከር ለመንግስት የውሳኔ ሃሳብ ማቅረብ የሚል ነው። እንደዚሁም ረጅም ጊዜ የቆዩ ሂሳቦችን ለመለየት ጠንካራ የሥራ ክፍል በአስቸኳይ መመስረት እና ስለውዝፍ ተሰብሳቢ ሂሳብ ለአፈፃፀሙ መመሪያ ማስተላለፍ የሚሉ የመፍትሔ ሃሳቦች የሚሉት ናቸው።

እስከአሁን ስለተወሰዱ እርምጃዎች አራት ነጥቦች የተቀመጡ ሲሆን አንዱ እርምጃ ተመርማሪ መ/ቤቶች በድርጊት መርሐ ግብሩ መሠረት ግኝቱን ስለመፈፀማቸው የሚከታተል አንድ ቡድን መቋቋሙ ነው። ሌላው ሥልጠናና ግንዛቤ ማስጨበጫ ሥራዎች በ2006 በጀት ዓመት ዕቅድ መካተታቸውና ለመንግስት የሚቀርበውን የውሳኔ ሃሳብ የሚያዘጋጁ ሶስት የቴክኒክ ኮሚቴዎች መቋቋማቸው ከተወሰዱት እርምጃዎች መካከል ዋና ዋናዎቹ  ናቸው።

በዚህ መግለጫ ላይስ የምክር ቤት አባላት ምን ምን አስተያየቶችን አቀረቡ? እንዴትስ ሊያስፈፅሙት አሰቡ? የህግና የሥርዓት ክፍተት ስለመኖሩ ከምክር ቤቱ አባላት አስተያየት ተሰንዝሯል። የከፍተኛ ትምህርት አዋጅ ቁጥር 650/2001 ከመንግስት የፋይናንስ አስተዳደር አዋጅና ደንብ ጋር ለአፈፃፀም ግልፅ አለመደረጉ፣ ደንብና መመሪያ ያልወጣለት መሆኑ ሚ/ር መ/ቤቱ  እንደ ችግር  ከወሰደ፤ ይህም የሕግ ክፍተት መኖሩን ማስቀመጥ እንደሚያስችልና በደንብና መመሪያ የሚሞሉ ክፍተቶች እያሉ  ክፈተቶቹን በግንዛቤ በመፍጠሪያ መድረኮች ለመፍታት የመፍትሔ አቅጣጫ ማስቀመጡ ትክክል እንዳልሆነ  ያመለከተ አስተያየት ቀርቧል።

የሚያስከስሱ ጉዳዮች እያሉ መግለጫውን አጠቃልሎ ማቅረቡ ትክክል እንዳልሆነ አስተያየት የቀረበ ሲሆን፤ ችግሩን ከአፈፃፀም ጋር ብቻ ማያያዙ ተጠያቂነትን ስለሚያሳጣና የሕግ ጥሰት በሕግ ስለሚያስቀጣ መግለጫው ይህንንም መያዝ እንደነበረበት አስተያየት ተሰጥቷል።

የሚኒስቴሩን መግለጫ በንባብ ያቀረቡት የተከበሩ አፈ-ጉባኤ አባዱላ ገመዳ በበኩላቸው መግለጫው የኦዲት ግኝቱ የሚስተካከልባቸውን መፍትሔዎች እና የአፈፃፀም ጊዜ ሰሌዳ ጭምር በማስቀመጡ ትልቅ ትርጉም ሊሰጠው የሚገባው ጉዳይ መሆኑን አመልክተዋል። ሕግ የጣሱትን ከተጠያቂነት የሚከለክል አንዳችም ነገር በሪፖርቱ እንዳልተጠቀሰ ከማመልከታቸው ባሻገር በፋይናንስ ሕጋችንም ለክፉ የሚሰጥ ክፍተት እንደሌለ በአስተያየታቸው ጠቁመዋል።

በመግለጫው ላይ የተደረገው ውይይት ሲጠቃለል የመግለጫውን ተፈፃሚነት በዋናነት የመንግስት ወጪ አስተዳደርና ቁጥጥር ጉዳዮች ቋሚ ኮሚቴ እና የበጀትና ፋይናንስ ጉዳዮች ቋሚ ኮሚቴ እንዲከታተሉ ሲመራላቸው፤ ሌሎች ቋሚ ኮሚቴዎችም የሚከታተሏቸውን መ/ቤቶች የመግለጫውን አፈፃፀም በሥራ አፈፃፀም ሪፖርታቸው አካተው እንዲያቀርቡና ክትትል እንዲያደርጉ ምክር ቤቱ አስምሮበታል። ይህ ጥረት ምን ውጤት አስገኘ? ጥረቱ የህግ ማሻሻያ እንዲደረግ የራሱን አስተዋፅኦ አድርጓል፡፡ የፋይናስ አስተዳደር አዋጁ ሲወጣ የዩኒቨርሲቲዎች የውስጥ ገቢ አሰባሰብና አጠቃቀም በህግ የታገዘ እንዲሆን ተደርጓል፡፡ የውስጥ ኦዲት እንዲጠናከር፤ የውስጥ ኦዲተሮች ተጠሪነት ለገንዘብና ኢኮኖሚ ልማት ትብብር ሚኒስቴር እንዲሆንም ይህ አዋጅ ደንግጓል፡፡ ይህ የሚያሳየው የህግ ክፍተቶችን በመሙላት ችግሮችን እንዲፈታ ምክር ቤቱ የሄደበትን ርቀት ነው፡፡

በቁጥጥርና ክትትል በኩል ከምንግዜውም በላይ የመንግስት ወጪ አስተዳደርና ቁጥጥር ጉዳዮች ቋሚ ኮሚቴ ከዋናው ኦዲተር ጋር በመሆን ተመርማሪ መስሪያ ቤቶች ስለወሰዱት የማስተካከያ እርምጃ የህዝበ አስተያየት መስጫ መድረክ በማዘጋጀት ሪፖርት እንዲያቀርቡ እያደረገ ይገኛል፡፡ ከአንዳንድ ሃላፊዎች ጋር እልህ አስጨራሽ ትግል የተስተናገደበት መድረክ ተስተውሏል፡፡ እያንዳንዱ ቋሚ ኮሚቴም አስፈፃሚ ተቋምን ሲገመግም የኦዲት ግኝት ሪፖርትን በመያዝ ነው፤ ይህ ከክትትልና ቁጥጥር አንፃር ትልቅ እምርታ ነው ማለት ይቻላል፡፡ በእርግጥ የአገሪቱ የፋይናንስ ችግር ከኪራይ ሰብሳቢነት አመለካከት የሚመነጭ በመሆኑ ስርነቀል ለውጥ ለማምጣት የፓርላማ ትግል ብቻ በቂ አይሆንም፤ ሁሉም የሚመለከታቸው አካላት ቁርጠኛ ሊሆኑ ይገባል፡፡ ጠቅላይ ሚኒስትሩ ፓርላማውን እንደሚተባበሩ የ2009 በጀት ዓመት የመንፈቅ ዓመት ሪፖርታቸውን ሲያቀርቡ፤ በችግሩ አሳሳቢነት ላይ ጥያቄዎች ተነስተው በኦዲት ግኝት ላይ ተመስርቶ እርምጃ የማይወስዱ ኃላፊዎች ላይ እርምጃ እንደሚወሰድ ለምክር ቤቱ ቃል መግባታቸው ይታወሳል፡፡ይህ ተፈፃሚ እንዲሆን ምክር ቤቱም የበኩሉን ይጥራል፡፡

ለመቋጨት የኦዲት ግኝት ተፈፃሚነት ላይ የፓርላማ ዝምታ አይኖርም፤ ኖሮም አያውቅም። ህገ መንግስታዊ ተልዕኮ ያለው ተቋም በመሆኑ ሪፖርት አድምጦ ከንፈር የሚመጥ (Lip Service) አይደለም፤ ተግባር ከንግግር ይበልጣል እንደሚባለው ምክር ቤቱ በሕዝብ ወገንተኝነት ስሜት የአገሪቱን የፋይናንስ ህግ ጠብቀው በማይሰሩ ኃላፊዎች ላይ እርምጃ እንዲወሰድ ያላሰለሰ ጥረት ሲያደርግ ቆይቷል፤ እደረገም ነው፡፡ ይህ ሲባል ግን በቂ ስራ ተሰርቷል ለማለት አይደለም፤እንደ ምክር ቤትም ሆነ እንደ መንግስት የሚቀሩ ስራዎች መኖራቸው ይታመናል፤ ሆኖም በጥቅሉ ፓርላማው ምንም እንዳልሰራ አስመስሎ ከመፃፍ ይልቅ ሚዛናዊ ሆኖ ጥንካሬዎችንም ማንሳት ቢችሉ ተገቢና ጠቃሚ ተግባር ነው፤ በእርግጥ የጋዜጠኝነት ሙያ አንዱ መርህ ሚዛናዊነት ያለው ዘገባ ማቅረብ ስለሆነ፤ ጋዜጣውም ሆነ የጋዜጣው ሪፖርተር የምክር ቤቱን ዘገባ ለህዝብ ተደራሽ ሲያደርጉ ሚዛናዊነትን ቢላበሱ መልካም ነው እንላለን።¾

የኢትዮጵያ ዓመታዊ የ2010 በጀት 320 ነጥብ 8 ቢሊየን ብር እንዲሆን ረቂቅ አዋጅ ለፓርላማው ቀረበ። በጀቱ የ54 ቢሊየን ብር ጉድለት የሚታይበት ሲሆን ወደ 100 ቢሊየን ብር የሚጠጋው ገንዘብ የሚሸፈነው በውጭ አገር እና በአገር ውስጥ  ብድርና ዕርዳታ የሚደጎም ነው።

ዶ/ር አብርሃም ተከስተ የገንዘብና ኢኮኖሚ ትብብር ሚኒስትር ሰሞኑን ለሕዝብ ተወካዮች ም/ቤት ያቀረቡት የ2010 በጀት 320 ነጥብ 8 ቢሊየን ብር ሲሆን በያዝነው በጀት ዓመት መጀመሪያ ከጸደቀው በብር 46 ነጥብ 4 ቢሊየን ብር ወይንም የ 16 ነጥብ 9 በመቶ ብልጫ አለው። በጀቱ ለመደበኛ ወጪ ብር 81 ነጥብ 8 ቢሊየን፣ ለካፒታል ብር 114 ነጥብ 7 ቢሊየን እንዲሁም ለክልል መንግሥታት ድጋፍ 117 ነጥብ 3 ቢሊየን እና ለዘላቂ የልማት ግቦች ማስፈጸሚያ ብር 7 ቢሊየን ተደግፎ መቅረቡን አስረድተዋል። ከቀጣዩ ዓመት  በጀት 36 ነጥብ 6 በመቶ  ከፍተኛውን ድርሻ የያዘው የክልል መንግሥታት የበጀት ድጋፍ መሆኑ ተጠቁሟል።

የ2010 የኢትዮጽያ መንግሥት ጠቅላላ የበጀት ወጪ በአገር ውስጥ ገቢ ለመሸፈን የታቀደው 221 ነጥብ 1 ቢሊየን ብር ብቻ ሲሆን ቀሪውን ወደ 100 ቢሊየን የሚደርሰው ገንዘብ በውጭ አገር እና በአገር ውስጥ ብድርና ዕርዳታ ለመሸፈን የታቀደ ነው። በበጀት ዓመቱ ከውጭ አገር በሚገኝ 28 ነጥብ 6 ቢሊየን ብር ብድር እንዲሁም 17 ነጥብ 1 ቢሊየን ብር ዕርዳታ  ዓመታዊ በጀቱን ለመደጎም መታቀዱም የታወቀ ሲሆን አገሪቱ የገጠማት የ54 ቢሊየን ብር የበጀት ጉድለት ከአገር ውስጥ ባንኮች ለመሸፈን መታቀዱንም ለማወቅ ተችሏል።

ከቀጣዩ ዓመት በጀት ለዘላቂ ልማት ግቦች ማስፈጸሚያ  በያዝነው 2009 በጀት ዓመት 12 ቢሊየን ብር የነበረውን በ2010 ወደ 7 ቢሊየን ብር እንዲቀንስ ያደረገ ሲሆን በአንጻሩ የመከላከያን በጀት ከ11 ቢሊየን ወደ 12 ቢሊየን ብር ከፍ ማድረጉ ምክንያቱ ምን ይሆን በሚል አነጋጋሪ ሆኗል።

ረቂቅ በጀቱ ላይ የፓርላማው ጉዳይ የሚመለከተው ንዑስ ኮምቴ እና ጉዳዩ የሚመለከታቸው አካላት በጥልቀት ከተወያዩበት በኃላ እስከያዝነው ወር መጨረሻ ድረስ ይጸድቃል ተብሎ ይጠበቃል።

የወጪ ንግዱ እና የታክስ ገቢው ጉዳይ

በያዝነው 2009 በጀት ዓመት ያለፉት የመጀመሪያዎቹ ዘጠኝ ወራት ብቻ የወጪንግድ (ኤክስፖርት) አፈጻጸም እና የታክስ እና ታክስ ነክ ያልሆኑ ገቢዎች አፈጻጸም ደካማ ነው ተባለ።

የገንዘብና ኢኮኖሚ ትብብር ሚኒስትር ዶ/ር አብርሃም ተከስተ ሰሞኑን ለፓርላማው ባቀረቡት የበጀት ሪፖርት በያዝነው በጀት ዓመት ዘጠኝ ወራት ከወጪ ንግድ (ኤክስፖርት) 1 ነጥብ 95 ቢሊየን ዶላር የተገኘ ሲሆን ከ2008 ተመሳሳይ ወቅት ጋር ሲነጻጸር በ88 ነጥብ 2 ሚሊየን ዶላር ወይም በ4 ነጥብ 5 በመቶ ዝቅ ያለ ነው። በኤክስፖርት ገቢውና በኢምፖርት መካከል ያለው ልዩነት በከፍተኛ ደረጃ እየሰፋ መምጣቱንና ባለፉት ዘጠኝ ወራት የተገኘው የኤክስፖርት ገቢ አገሪትዋ ከውጪ አገር ሸምታ የምታስገባቸውን የተለያዩ ሸቀጦች (ኢምፖርት) ወጪ መሸፈን የቻለው 17 በመቶ ያህሉን ብቻ ነው።

ከውጭ ንግድ አንጻር በመጀመሪያው የዕድገትና የትራንስፎርሜሽን ዕቅድ የሸቀጦች ወጪ ንግድ ደካማና የተያዘውን ግብ ለማሳካት ያላስቻለ አፈጻጸም ነበር። በ2008 በጀት ዓመት የኤክስፖርት ገቢ 2 ነጥብ 9 ቢሊየን የአሜሪካን ዶላር የነበረ ሲሆን ከዕቅዱ በጣም ዝቅ ያለ እንደነበር ዶ/ር አብርሃም አስታውሰዋል።

በመንግሥት በጀት አፈጻጸም ረገድ በ2009 በጀት ዓመት ያለፉት የመጀመሪያዎቹ ዘጠኝ ወራት ከታክስ እና ታክስ ካልሆኑ ገቢዎች እንዲሁም ከአለም አቀፍ ድርጅቶች ቀጥታ በጀት ድጋፍ ብር 142 ነጥብ 7 ቢሊየን ገቢ መሰብሰቡን ዶ/ር አብርሃም ተናግረዋል። ይህም ገቢ በበጀት ዓመቱ ይሰበሰባል ተብሎ ከጸደቀው የዓመቱ በጀት ብር 218 ነጥብ 4 ቢሊየን ብር ጋር ሲነጻጸር የ65 ነጥብ 3 በመቶ አፈጻጸም አሳይቷል። በዘጠኙ ወራት ከተሰበሰበው ጠቅላላ ገቢ ውስጥ ብር 98 ነጥብ 1 ቢሊየን ከታክስ ገቢ የተሰበሰበ ሲሆን ይህም ለበጀት ዓመቱ ከተያዘው ዕቅድ 57 ነጥብ 4 በመቶ ብቻ ነው። ይህ የታክስ ገቢ በማንኛውም መመዘኛ ዝቅተኛና አሳሳቢ መሆኑን ሚኒስትሩ አረጋግጠዋል።

 

በጀትን በሥርዓትና በቁጠባ ስለመጠቀም

ዶ/ር አብርሃም ለፓርላማው ባቀረቡት ሪፖርት አጽንኦት ከሰጡዋቸው ጉዳዮች አንዱ በጀትን አጠቃቀም ረገድ ተጤቂነትን ከማረጋገጥ አንጻር የታሰበበት መሆኑን ነው።

ዋና ኦዲተር መ/ቤት ሩቅ ሳንሄድ የ2008 በጀት ዓመት የሒሳብ ሪፖርቱን ሰሞኑን ሲያቀርብ ከዳሰሳቸው ጉዳዮች አንዱ በ113 መ/ቤቶችና በ28 ቅርንጫፍ ጽ/ቤቶች ውስጥ ብቻ ከ 5 ነጥብ 2 ቢሊየን ብር በላይ ሳይወራረድ የመገኘቱ ጉዳይ ይጠቀሳል። በተመሣሣይ ሁኔታ የ2007 በጀት ዓመት የሒሳብ ሪፖርት በቀረበበት ወቅት በ94 መ/ቤቶችና በአንድ ቅርንጫፍ መ/ቤት በድምሩ 2 ቢሊየን 78 ስምንት ሚሊየን 949 ሺህ 440 ብር ከ60 ሳንቲም በወቅቱ ሳይወራረድ ተገኝቷል። እንዲህ ዓይነቱ የበጀት አጠቃቀም የሀገሪቱን የፋይናንስ ደንብ፣ ሕግና ሥርዓትን የጣሰና ለብክነት፣ ለሙስናና ብልሹ አሠራር በር የሚከፍት መሆኑ ሳይታለም የተፈጣ ጉዳይ ነው።

የገንዘብና ኢኮኖሚ ትብብር ሚኒስትሩ ተጠያቂነትን ከማረጋገጥ አንጻር የመ/ቤቶችን የውስጥ ቁጥጥር ሥርዓት በማጠናከር የውስጥ ኦዲቱ ሙያዊ ነጻነቱን ተጠብቆ የኦዲት ሥራውን ማከናወን እንዲችል የውስጥ ኦዲት ጠሪነቱ ለገንዘብ ሚኒስቴር እንዲሆን ተደርጓል ይላሉ። «ተጠያቂነት ከማረጋገጥ አንፃር ሌላው የተከናወነው ተግባር የመ/ቤቶች የውስጥ ቁጥጥር ሥርዓቱን በማጠናከር የውስጥ ኦዲቱ ሙያዊ ነፃነቱ ተጠብቆ የኦዲት ስራውን ማከናወን እንዲችል ማድረግ ሲሆን፣ ይኸንን ለማረጋገጥ የውስጥ ኦዲት አስተዳደራዊ ተጠሪነት ለገንዘብና ኢኮኖሚ ትብብር ሚኒስቴር እንዲሆን ተደርጓል። ይህንን አሰራር ተግባራዊ ለማድረግም የአሰራር መመሪያ ተዘጋጅቶ ተግባራዊ ሆኗል። እንዲሁም ከውስጥ ኦዲት ኃላፊዎች ጋር በመመሪያው አፈፃፀም ዙሪያ ምክክር ተደርጓል። መመሪያው ተግባራዊ ከተደረገ ጀምሮ የውስጥ ኦዲተሩ ያለ ምንም ጣልቃ ገብነት ሙያዊ ስራውን በገለልተኝነት ለማከናወን እንዲችል አመቺ ሁኔታዎች ተፈጥረዋል። በተጨማሪም በአሁኑ ወቅት በሁሉም ባለበጀት መስሪያ ቤቶች የውስጥ ኦዲተር እንዲመደብ እየተደረገ ነው። እንዲሁም በየመስሪያ ቤቱ የበላይ አመራር የውስጥ ኦዲት የስራ ክፍፍል መመሪያ ከመውጣቱ በፊት ከነበረው ሁኔታ የተሻለ ትኩረት አግኝቷል። በተጨማሪም መመሪያው ተግባራዊ መሆን ከጀመረ በኋላ በየመስሪያ ቤቱ የተዘረጋውን የውስጥ ቁጥጥር እና የውስጥ ኦዲትን አሰራር በተመለከተ ድንገተኛ ኢንስፔክሽን ማድረግ ጀምረናል። እስከአሁንም በ34 መስሪያ ቤቶች በተደረገ ድንገተኛ የክትትልና ግምገማ ስራ በተለይ በአራት መስሪያ ቤቶች አሳሳቢ የፋይናንስ አስተዳደር ሥርዓት ጥሰት የተገኘ ሲሆን፣ መ/ቤቶቹ የታየውን ችግር ፈጥነው እንዲያስተካክሉ ተጠይቋል። ይህንን የድንገተኛ ኢንስፔክሽን እንቅስቃሴ በቀጣይም በተለይም ከፍተኛ ስጋት በሚታይባቸው መ/ቤቶች አጠናክረን እንቀጥልበታለን። በተመሳሳይ ፈጣን ተጠያቂነትን ለማረጋገጥ እንዲቻል የግዢና ንብረት አስተዳደር ኤጀንሲ የኢንስፔክሽንና ኦዲት አቅሙ እንዲጠናከር ይደረጋል።»

ዶ/ር አብርሃም ተከስተ አያይዘውም የባለበጀት መ/ቤቶች ተጠያቂነት ይበልጥ ለማጠናከር የውስጥ ኦዲትና ሂሳብ ሪፖርት፣ የግዥ የኦዲትና ኢንስፔክሽን ሪፖርቶችን እና የበጀት አስተዳደር ሪፖርትን በማጠናከር የፋይናንስ አዋጁ በሚያዘው መሠረት ለውሳኔ ለሚኒስትሮች ም/ቤት ለማቀርብ ዝግጀት እየተደረገ ነው ብለዋል። ይኸም ፈጣን ተጠያቂነትን ለማረጋገጥ እና የሚከሰቱ ችግሮችን ፈጥኖ ለማረም እንደሚያግዝ ይታመናል።

ከዚህም ባሻገር የሚኒስቴር መ/ቤቱም ሆነ የፌዴራል ዋና ኦዲተር ጽ/ቤት ከሚያደርገው የመንግሥት ፋይናንስ አፈፃፀም ቁጥጥርና ክትትል በተጨማሪ የተከበረው ምክር ቤት በቋሚ ኮሚቴዎቹ አማካይነት የሚደረገው ግምገማ ለፊሲካል ፖሊሲው ተፈፃሚነትና ለተገኘው መልካም ውጤት ያለው አስተዋፅኦ ከፍተኛ መሆኑን አስታውሰዋል።

 

የዋና ኦዲተር አስተያየትና የእርምት እርምጃዎች

የፌዴራል ዋና ኦዲተር መስሪያ ቤት ሪፖርትና በውስጥ ኦዲተሮች የተለዩ የተለያዩ ተሰብሳቢና ተከፋይ ሂሳቦች ከሁሉም በፊት ቅድሚያ ትኩረት ሰጥቶ በህጉ መሠረት እንዲወራረዱ የማድረግ ሥራ እየተከናወነ መሆኑን ዶ/ር አብርሃም ይናገራሉ። ይኸንን የማጥራት ሥራ ከባለበጀት መ/ቤቶች ጋር ሆኖ መልክ ለማስያዝና ተደጋጋሚ የኦዲት ግኝት እንዳይሆን ለማድረግ ሥራው ተጀምሯል። እስካሁን በተከናወነው ሥራም በአንዳንድ መ/ቤቶችም ጅምር ውጤት ታይቷል፤ በአንዳንድ ባለበጀት መ/ቤቶች ደግሞ አሁንም ተገቢ ትኩረት እየተሰጠው እንዳልሆነ ታይቷል። ይህም ተጠያቂነትን አለመወጣት በመሆኑ የባለበጀት መ/ቤቶች ተገቢ ትኩረት ሰጥተው እንዲፈፅሙ ለማሳሰብ እወዳለሁ። በሌላ በኩል በሚኒስቴር መ/ቤቱ በኩል ለረጅም ጊዜ ሳይወራረዱ የቆዩ ተከፋይና ተሰብሳቢ ሂሳቦችን በሚመለከት ጥናት በማድረግ የመፍትሔ ሃሳብ ለማቅረብ በዝግጅት ላይ ይገኛል።

በፌዴራል ዋና ኦዲተር መስሪያ ቤት የ2007 በጀት ዓመት የፌዴራል የመንግስት መስሪያ ቤቶች ሂሳብን መርምሮ በተሰጠው አስተያየት መሰረት በኦዲት ግኝቶች ላይ መስሪያ ቤቶች የማስተካከያ መርሃ ግብር አዘጋጅተው እንዲያቀርቡ በማድረግ የጎላ ችግር በታየባቸው መስሪያ ቤቶች በአካል በመገኘት የክትትልና ድጋፍ ተግባራት ተከናውኗል። ከዚህ ጋር በተያያዘም ከህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት የመንግስት ወጪ አስተዳደር ቋሚ ኮሚቴ ጋር በመሆን በ12 ዩኒቨርስቲዎች የጋራ ግምገማና ክትትል ተደርጓል። በዚህም አንዳንድ ባለበጀት መ/ቤቶች ማስተካከያ ለማድረግ እየተንቀሳቀሱ ቢሆንም ሌሎች ደግሞ ተጨባጭ እርምጃ እየወሰዱ አለመሆናቸው ታውቋል። በነዚህ መ/ቤቶችም ተጠያቂነትን የሚያረጋግጥ ክትትል ማድረግ እንደሚቀጥል ዶ/ሩ አስረድተዋል።

የፌዴራል ዋና ኦዲተር መ/ቤት የ2008 በጀት ዓመት የፌዴራል መ/ቤቶች ኦዲት ሪፖርት ባለፈው ሳምንት ለሕዝብ ተወካዮች ም/ቤት አቅርቧል። በዚህም ሪፖርት በዕርዳታና በብድር የሚደጎመው በጀት በምን መልክ ሥራ ላይ እየዋለ እንደሆነ ማሳየት ችሏል። ቀላል የማይባል ግምት ያለው ገንዘብ ለሙስናና ብልሹ አሠራር በር በከፈተ መልኩ ሥራ መዋሉ በሪፖርቱ በግልጽ ታይቷል። አብነቶችን እንመልከት።

 

1.የግዥ አዋጅ ደንብና መመሪያን ሳይከተሉ የተፈጸሙ ግዥዎች

1.1 (በ2008 በጀት ዓመት)

ቃና አገግሎት ንግንብና ሪያ ረት የሆኑን ራት ዲት ሲረግ፣ 79 /ና 4ቅ/ጽ/ቶች ጨረታ ቀጥታ ግዥ ም ብር 185 ሚሊየን 413357 ብር ከ21 ሳንቲምስፈቱ ሳሟላ ውስን ጨረታ ግዥ በመም ብር 30 ሚሊየን 659951 ብር ከ58 ሳንቲም፤ የዋጋ ማወዳደሪያ ሳሰበሰብ የመ ግዥ ብር42 ሚሊየን 915658 ብር ከ54 ሳንቲም ና ሌች የግዥ ሂት ልተተሉ ብር 65 ሚሊየን 961134 ብር ከ87 ሳንቲም ሩ ብር 324 ሚሊየን 950102 ብር ከ20 ሳንቲም የመንግሥን የዢ አዋንብና መመሪያ ተለ ግዢ ተፈሞ 

1.2 በ2007 በጀት ዓመት

በ77 መ/ቤቶችና 5 ቅርንጫፍ ጽ/ቤቶች ብር 546 ሚሊየን 59 ሺ 783 ብር አዋጅ፣ ደንብና መመሪያ ሳይከተል ግዥ የተፈጸመ ሲሆን በ6 መ/ቤቶች ያለውል ስምምነት ብር 21 ሚሊየን 808 ሺ 781 ብር ከ25 ሳንቲም ክፍያ ተፈጽሞ ተገኝቷል።

 

1.3 በ2006 በጀት ዓመት

በ63 መ/ቤቶችና ሦስት ቅ/ጽ/ቤቶች ብር 957 ሚሊየን 510 ሺህ 040 ብር ከ14 ሳንቲም የመንግሥት የግዢ አዋጅ፤ደንብና መመሪያ ያልተከተለ ግዢ ተፈፅሞ መገኘቱን በዋና ኦዲተሩ ይፋ ተደርጓል።

 

2.ደንብና መመሪያን ሳይከተሉ የተፈጸሙ ክፍያዎች

2.1    በ2008 በጀት ዓመት

ዲት ተደረጉ /ቶች ንብና መመሪያ ተጠብቆ ያ ሙ ሲ91 /ና 3ቅ//ቶች ብር98 ሚሊየን 768151 ብር ከ60 ሳንቲምንብና ሪያውጭ አላአግባብ ተከሎ ተ

2.2 በ2007 በጀት ዓመት

ኦዲት በተደረጉት መ/ቤቶች ደንብና መመሪያ ተጠብቆ ክፍያ መፈጸሙ ሲጣራ በ56 መ/ቤቶችና 4 ቅርንጫፍ ጽ/ቤቶች ብር 61 ሚሊየን 397 ሺ 293 ብር ከ70 ሳንቲም ከደንብና መመሪያ ውጪ አለአግባብ ተከፍሎ ተገኝቷል።

 

3.3 2006 በጀት ዓመት

በ2006 ዓ.ም ኦዲት በደረጉት መ/ቤቶች ደንብና መመሪያ ተጠብቆ ክፍያ መፈፀሙ ሲጣራ በ47 መ/ቤቶችና በሶስት ቅ/ጽ/ቤቶች ብር 53 ሚሊየን 360 ሺ 272 ብር ከ59 ሳንቲም ከደንብና መመሪያ ውጭ አለአግባብ ተከፍሎ ተገኝቷል።

 

***          ***          ***

 

የኢትዮጵያ ዓመታዊ በጀት በታክስና በቀረጥ መልክ ከሕዝብ ከሚሰበሰብ ገንዘብ ማሟላት ባለመቻሉ በብድርና በዕርዳታ ደግፎ ማቆም የግድ ብሏል። በወጪና በገቢ መካከል መቼም ቢሆን መመጣጠን ታይቶ አይታወቅም። ለአብነት ያህል እንጠቅሳለን። የኦዲት ሪፖርቱ በተሠራበት 2008 በጀት ዓመት የኢትዮጵያ ጠቅላላ ዓመታዊ በጀት 223 ነጥብ 4 ቢሊየን ብር ነበር። ከዚህ በጀት ውስጥ 27 ነጥብ 6 ቢሊየን ብር ጉድለት ይታያል። ይህን ጉድለት ከሀገር ውስጥ ባንኮች በሚገኝ ብድር እንዲሁም በዓለም አቀፍ ዕርዳታና ብድር ለመሸፈን ታሳቢ ተደርጎ ጸድቆ በሥራ ላይ መዋሉም የምናስታውሰው ነው። በዚህ መልክ በሥራ ላይ የዋለን በጀት በቁጠባና በጥንቃቄ ሥራ ላይ ማዋል የግድ የሚለውም ሀገሪቱ ሳይተርፋት ተበድራ፣ ተለቅታ ስለምታወመጣው ጭምር ነው። መንግሥታዊ ተቋማት በየዓመቱ  በፋይናንስ አሠራር ግድፈት ስም ዘረፋ እያካሄዱ ስላለመሆናቸው ማንንም ማሳመን አይቻልም። በተለይ የተመደበላቸውን ዓመታዊ በጀት ከመንግሥት አሠራር፣ ሕግና ደንብ ውጪ እየተገበሩ ያሉ ተቋማት መሪዎች ተጠያቂነት ከመፈክር የዘለለ መሆን አለመቻሉ ለችግሩ መባባስ አንድ ዓይነተኛ ሚና እየተጫወተ መሆኑን ለጉዳዩ ቅርበት ያላቸው ምንጮች በየጊዜው የሚናገሩት ጉዳይ ሆኗል።

የሰሞኑ የኦዲት ሪፖርት በ113 መ/ቤቶችና በ28 ቅርንጫፍ ጽ/ቤቶች ውስጥ ብቻ ከ 5 ነጥብ 2 ቢሊየን ብር በላይ ሳይወራረድ ተገኝቷል ይላል። በተመሣሣይ ሁኔታ አምና የ2007 በጀት ዓመት የሒሳብ ሪፖርት በቀረበበት ወቅት በ94 መ/ቤቶችና በአንድ ቅርንጫፍ መ/ቤት በድምሩ 2 ቢሊየን 78 ስምንት ሚሊየን 949 ሺህ 440 ብር ከ60 ሳንቲም በወቅቱ ሳይወራረድ ተገኝቷል። የሀገሪቱን የፋይናንስ ደንብ፣ ሕግና ሥርዓትን የጣሱ ተቋማት ቁጥር ዘንድሮ አድጎና ተመንድጎ እያየን ነው። ይህ ዓይነቱ ሕገወጥነት በራሱ የሙስናና ብልሹ አሠራር አንድ መገለጫ አድርጎ መውሰድ ይቻላል። በተለይ በታክስና በቀረጥ መልክ ከሕዝብ የሚሰበሰብ ገንዘብን በቁጠባና በሥርዓት ሥራ ላይ ማዋል አለመቻል በሕዝብና በመንግሥት መካከል ሊኖር የሚችለውን መተማመን የሚጎዳ አደገኛ ውጤት ያለው መሆኑ በየደረጃው በቂ ግንዛቤ አለመወሰዱ ያሳስባል።

የፌዴራል ዋና ኦዲተር የአቶ ገመቹ ዱቢሶ ሪፖርት ጥልቅና ዝርዝር ጉዳዮችን የዳሰሰ ነው። የኦዲተር መ/ቤቱ ዓላማ መንግሥታዊ ተቋማት የተመደበላቸውን ዓመታዊ በጀት ለተመደበለት ዓላማ፣ በቁጠባና በሥርዓት ተጠቅመውበታል ወይ የሚለውን ኦዲት አድርጎ ተጠሪ ለሆነው ለፓርላማ ሪፖርት ማቅረብ ነው። ፓርላማው በበኩሉ የአጥፊ ተቋማት የሥራ መሪዎች ለቀረበባቸው ሪፖርት በሥርዓቱ መልስ እንዲሰጡ እንዲሁም መጠየቅ ያለባቸውም በሕግና በሥርዓቱ መሠረት እንዲጠየቁ የማድረግ ኃላፊነት አለበት። ግን ፓርላማው ሪፖርቱን አዳምጦ ከንፈር ከመምጠጥ የዘለለ እርምጃ መውሰድ ሳይችል ቆይቷል። ለዚህም ነው ሰሞኑን አንዳንድ የፓርላማ አባላት ችግራቸውን በይፋ አምነው ራሳቸውን ክፉኛ ለመውቀስ የደፈሩት።  እናም ፓርላማው ይህን ሕገወጥ ድርጊት ሥርዓት ማስያዝ የሚችለው ጥርስ አውጥቶ ተናካሽ መሆኑን በተግባር ማረጋገጥ ሲችል ብቻ ነው። አሁንም ፓርላማው የሕግ የበላይነትን ለማረጋገጥ ሲል በአሠራር ግድፈት ስም የተጀቦኑ ዘረፋዎችን ሙሉ በሙሉ ማስቆም እንኳን ባይቻል ለማስታገስ ቁርጠኛ አቋም መያዝ አለበት።¾

ሕጋዊ ሰነድ የሌላቸው ዜጎቻችን በቀነ ገደቡ ተጠቅመው 

በሠላም ሳዑዲ ዓረቢያን እንዲለቁ እንመክራለን

አቶ ኑሪ እስማኤል

የሳዑዲ ዓረቢያ መንግሥት ሕጋዊ ሰነድ ሳይኖራቸው በሀገሩ ውስጥ የሚኖሩና የሚሠሩ የውጭ ሀገር ዜጎች በ90 ቀናት ውስጥ ሀገሩን ለቀው በሠላም እንዲወጡ ያስቀመጠው ቀነ ገደብ እየተገባደደ ቢሆንም (ማስጠንቀቂያው የተሰጠው መጋቢት 21 ቀን 2009 ጀምሮ ነው) እስካሁን በኢትዮጽያዊያን ወገኖች በኩል የታየው ምላሽ ቀዝቃዛ ሆኗል። በኢትዮጽያ መንግሥት በኩል ዜጎች በቀነ ገደቡ ተጠቅመው በሠላም ወደሀገራቸው እንዲመለሱ ጥረት ከማድረግ ጀምሮ የጉዞ ሰነዶችን በማመቻቸት፣ ንብረቶቻቸውን ሲያስገቡ ከቀረጥ ነጻ መብት በመፍቀድ፣ ወደሀገር የተመለሱትን ደግሞ በዘላቂነት ለማቋቋም ቃል ገብቶ እየተንቀሳቀሰ ይገኛል። ከዚሁ ጋር በተያያዘ በሪያድ የኢትዮጵያ ኮምኒቲ አመራር አባልና በኢትዮጵያ ኤምባሲ የዜጎች አስመላሽ ኮምቴ የመረጃ፣ የትምህርትና ቅስቀሳ ኮምቴ አባል ከሆኑት ከአቶ ኑሪ እስማኤል መሐመድ ጋር ባልደረባችን ፍሬው አበበ ያደረገው ቃለምልልስ እንደሚከተለው ቀርቧል።


ሰንደቅ፡- በአሁኑ ሰዓት በሳዑዲ ዓረቢያ የሚኖሩ ወገኖቻችን ቁጥር ይታወቃል? እስካሁን ወደሀገራቸው ለመመለስ ፍላጎት ያሳዩ ዜጎች ቁጥር ምን ያህል ነው?

አቶ ኑሪ፡- በአሁኑ ሰዓት በሳዑዲ ዓረቢያ ውስጥ ከ200 ሺህ በላይ ኢትዮጵያዊያን እንዳሉ ይገመታል። ከእነዚህ ወገኖቻችን ውስጥ ወደሀገራቸው የገቡ ወይም ለመግባት የጉዞ ሠነድ የወሰዱ እስካሁን ከ30 ሺህ አይበልጡም። በአጠቃላይ ያልመጡ ዜጎቻችን ቁጥር ከፍተኛ ነው። ችግሮች ተከስተው ከምንፀፀት ከወዲሁ ባሉት ነገሮች ማኅበረሰባችንን ግንዛቤ በማስጨበጥ ዜጎቻችን መብትና ጥቅሞቻቸው ተከብረው በሠላም ወደ ሀገር የሚገቡበት ሁኔታ ላይ ልንረባረብ ይገባል።


ሰንደቅ፡- በሳዑዲ በሕጋዊ መንገድ እና ሕጋዊ ባልሆነ መንገድ የሚኖሩ ኢትዮጵያዊያን እንዳሉ ይገመታል። ቁጥራቸው በትክክል አይታወቅም?
አቶ ኑሪ፡- ይህንን በተመለከተ እስካሁን ድረስ በኢምባሲ ደረጃ የተመዘገበ ነገር የለም። ያለው ግምት ነው። በግምቱ መሠረት በሕገወጥ መንገድ ወይም ያለሕጋዊ ሰነድ የሚኖሩ ዜጎቻችን ቁጥር ከ200 ሺህ በላይ ይሆናል። በአሁኑ ወቅት ደግሞ በሕጋዊ መንገድ የገቡ ዜጎቻችን ጭምር የመኖሪያ ፈቃዶቻቸውን ማደስ የማይችሉበት ከባድ ቅድመ ሁኔታ በሳዑዲ መንግሥት በኩል መቀመጡ ይህን ቁጥር ከፍ ሊያደርገው ይችላል ተብሎ ይገመታል። የሳዑዲ መንግሥት በመኖሪያ ፈቃድ እድሳት ክፍያ ላይ ከፍተኛ ጭማሪ አድርጓል። አንድ ሰው በዓመት እስከ 10 ሺህ ሪያል ለመኖሪያ ፈቃድ እድሳት እንዲከፍል እየታሰበ ነው። እ.ኤ.አ. ከ2018 ጀምሮ ደግሞ በየዓመቱ በፈቃድ እድሳት ላይ 200 ሪያል ለመጨመር ዕቅድ እንዳለው ተነግሯል። አሠራሩ ውጣ አትበለው፣ ግን እንዲወጣ አድርገው ዓይነት ነው። እንደሚታወቀው በአሁኑ ሰዓት በሳዑዲ የኢኮኖሚ መቀዛቀዝ አለ። ሥራም የለም። አብዛኛው ማኅበረሰባችን የተሰማራው በግል ሥራ ላይ ነው። የመኖሪያ ፈቃድ ካላቸው ዜጎቻችን አብዛኛዎቹ የመኖሪያ ፈቃድ የሚያድሱበት በቂ ገንዘብ የላቸውም። የመኖሪያ ፈቃድ የማደስ አቅማቸው የደከሙ ዜጎች ደግሞ ሕጋዊ ሠነድ ስለማይኖራቸው በሕገወጥነት ይፈረጃሉ።


ሰንደቅ፡- የፈቃድ እድሳቱ በየስንት ጊዜው ነው?
አቶ ኑሪ፡- በየዓመቱ ነው።


ሰንደቅ፡- አብዛኛዎቹ ኢትዮጵያዊያን ወገኖቻችን ወደሀገር ቤት ለመመለስ ፍላጎት ያላሳዩበት ምክንያት ምንድነው ትላላችሁ?
አቶ ኑሪ፡- የሳዑዲ መንግሥት የሰጠው የማስጠንቀቂያ ጊዜ በዛሬው ዕለት ባልሳሳት 37 ቀናቶች ብቻ ናቸው የሚቀሩት (ቃለመጠይቁ የተደረገበት ከትናንት በስቲያ ሰኞ ዕለት ነው) እነዚህ ዜጎቻችን ከኢትዮጵያ ወደ ሳዑዲ ሲሰደዱ ንብረቶቻቸውን ሸጠው፣ ከዘመድ አዝማድ ገንዘብ ተበድረው ነው። በሦስተኛ ደረጃ ምንም ነገር ዕዳ ሳይኖርባቸው ሠርተው ቤተሰቦቻቸውን የሚረዱ ከመሆናቸው ጋር የተያያዘ ይመስለኛል። በአንዳንድ ወገኖች በኩል ሳዑዲ ይህን መሰል ማስጠንቀቂያ ስታወጣ የመጀመሪያዋ አይደለም፣ ምንም አትሆኑም፣ ቀጥሉ በሚል የሚገፋፉም ወገኖችም አሉ። ንብረት ሸጠው እና ተበድረው ወደሳዑዲ የሄዱ ዜጎች ምናልባት ብንመለስ ባለዕዳ እንሆናለን የሚል ፍርሃትና ሥጋት ሊያድርባቸው ይችላል።


ሰንደቅ፡- ዜጎች ወደሀገራቸው እንዳይመለሱ የሚጥሩ ወገኖች እንዳሉ ይታወቃል። እነዚህ ወገኖች ምን ያህል አሉታዊ ተፅዕኖ አሳርፈዋል?
አቶ ኑሪ፡- የማኅበራዊ ድረገጾችን በመጠቀም ጭምር ዜጎች ወደሀገራቸው እንዳይመለሱ የተሳሳተ መረጃ በመስጠት የሚሰሩ ሰዎች እንዳሉ እናውቃለን። አንዳንድ ደላሎችም ከጥቅማቸው ጋር ተያይዞ ዜጎች እንዳይመለሱ የበኩላቸውን ጥረቶች እያደረጉ ነው። እነዚህ ደላሎች በሳዑዲ በሕገወጥ መንገድ የሚኖሩ ዜጎቻችንን 30 ወይንም 40 ግለሰቦች በአንድ ቤት ውስጥ በአነስተኛ ገንዘብ በማከራየት፣ እህቶቻችን ለውጭ ሀገር ዜጎች ለሌላ ዓላማ እያከራዩ የተንደላቀቀ ሕይወት የሚመሩ ግለሰቦች ናቸው። እነዚህ በሒደታችን ላይ አዎንታዊ ተፅዕኖ አሳድረዋል። ሌላው ቀርቶ ከሳዑዲ ዜጎቻችንን በሠላም ለማውጣት ጥረት እያደረግን ባለንበት በዚህ ወቅት እንኳን ደላሎቹ በየዕለቱ ዜጎቻችንን እየደለሉ ወደሳዑዲ በሕገወጥ መንገድ እንዲገቡ የማድረግ ተግባራቸውን አላቆሙም። የሕገወጥ ደላሎች ሰንሰለት መቆረጥ መቻል አለበት። በአሁኑ ሰዓት ሳዑዲ ውስጥ ያለው ነባራዊ ሁኔታ እንደበፊቱ አይደለም። ምናልባት ከ10 ዓመት በፊት ሰዎች በቀላሉ ሠርተው የሆነ ነገር ሰንቀህ የምትመለስበት ዕድል ነበረ። ያ-ዛሬ የለም። ለምን የኢኮኖሚ መቀዛቀዙን ተከትሎ ብዙ የሥራ ዕድል የለም። ሌላው ቀርቶ የመኖሪያ ፈቃድ ያላቸው ዜጎቻችን ጨምር ሥራ አጥተው የተቀመጡበት ሁኔታ ነው ያለው። ዜጎቻችን ይህንን አውቀው ወደ ሳዑዲ መሰደድ እንደሌለባቸው መምከር እፈልጋለሁ። እዚህ ያለው ቤተሰብ እና ወዳጅ በሳዑዲ የሚገኙ ዘመዶቹ መብትና ጥቅማቸው ተከብሮ በሠላም ወደሀገራቸው እንዲገቡ መምከር አለበት። መንግሥትም ከሳዑዲ ተመላሽ ዜጎች የቀረጥ ነፃ መብት የፈቀደበት ሁኔታ አለ። ተመላሾችን በዘላቂነት ለማቋቋምም ቃል ገብቷል። በዚህ ዕድል ዜጎቻችን ሊጠቀሙ ይገባል የሚል እምነት አለኝ።


ሰንደቅ፡- ቀነ ገደቡ ሲያልፍ ምን ሊከሰት ይችላል?

አቶ ኑሪ፡- ቀነገደቡ ሲያልፍ ሊከሰት የሚችለው ነገር በትክክል አይታወቅም። ግን መገመት ይቻላል። እ.ኤ.አ. በ2013 በዜጎቻችን ላይ የተከሰተው ችግር አይደገምም ብሎ ማሰብ አይቻልም። እንደምናስታውሰው እ.ኤ.አ. በ2013 ያላሰብነው ነገር ነው የተከሰተው። ሳዑዲ በተመሳሳይ መልኩ የመኖሪያ እና የሥራ ፈቃድ የሌላቸው የውጭ ሀገር ዜጎች ሀገሯን ለቀው እንዲወጡ አስጠነቀቀች። የጊዜ ገደብ ተቀምጦ ነበር። ቀደም ብሎ ሦስት ወር ተሰጥቶ ስላልበቃ ተጨማሪ ጊዜም ተሰጥቶ ነበር። በዚያ ጊዜ ገደብ ውስጥ ዜጎቻችንን ያልተንቀሳቀሱበት ሁኔታ ነበር። ከዚያ በኋላ የሳዑዲ የፀጥታ ኃይሎች የመኖሪያና የሥራ ፈቃድ የሌላቸው ዜጎቻችንን ቤት ለቤት እየበረበሩ መያዝ ጀመሩ። በዚህ መካከል በኢትዮጵያዊያኑ እና በፀጥታ ኃይሎች መካከል ግጭት ተፈጥሮ ጉዳትና ችግር የደረሰበት ሁኔታ እናስታውሳለን። ያኔ የነበረው ሁኔታ አሳዛኝና የኢትዮጵያ መንግሥትንም ያስደነገጠ ክስተት ነበር። በወቅቱ በየዓለማቱ የሚኖሩ ኢትዮጵያውያን ተቆጥተው በሳዑዲ ኤምባሲዎች ላይ ጥቃት ለመፈፀም የሞከሩበት፣ የተቃውሞ ሰልፍ የወጡበት ሁኔታ የምናስታውሰው ነው። እንዲህ ዓይነት ሁኔታ ከተከሰተ ሥርዓት አልበኝነት ተፈጥሮ ዜጎቻችን የበለጠ ተጎጂ ሊሆኑ ይችላሉ። በተለይ እዚያ የሚኖሩ ሴቶች፣ እናቶች፣ ህፃናት፣ አረጋዊያን… የበለጠ ተጎጂ ይሆናሉ።


በተጨማሪም እንዲህ ዓነት ችግሮች ሲከሰቱ በሳዑዲ እና በኢትዮጵያ መካከል ያለው የቆየው የዲፕሎማሲ ግንኙነት አደጋ ውስጥ ሊወድቅ ይችላል። በአሁን ሰዓት በወዳጅነትና በመከባበር ላይ የተመሰረተ ጥሩ ግንኙነት አለን። በዚህ ወቅት ዜጎቻችን ቢወጡ የበለጠ ጥቅሙ ለእነሱ ነው። በሠላም ከወጡ በሌላ ጊዜ በሥራ ኮንትራትም ሆነ በሐጂ ፀሎት ወደሳዑዲ ሊሄዱ የሚችሉበት ዕድል አለ። የጊዜ ገደቡ ካለፈ በኋላ ቤት ለቤት በሚደረገው አሰሳ የተያዙ ወገኖች መታሰር፣ መንገላታት እንዲሁም ንብረታቸውን ማጣት ስለሚያስከትልባቸው ጉዳቱ ከባድ ይሆናል። የሳዑዲ መንግሥት በቅርቡም የመኖሪያ እና የሥራ ፈቃድ የሌላቸው የውጭ ዜጎች ያሉበትን ቦታ ለጠቆመ ዳጎስ ያለ ወሮታ እንደሚከፍል የሚገልጽ ወረቀት በትኗል። ይህ ሁሉ የሚያሳየን ከአሁን በኋላ ሕገወጥ ሆኖ ሳዑዲ ውስጥ የመኖር ዕድል ማክተሙን ነው።


ሰንደቅ፡- በሪያድ የኢትዮጵያ ኮሙኒቲ ምን እየሠራ ነው?
አቶ ኑሪ፡- በሪያድ የኢትዮጵያ ኮሙኒቲ በዚህ ጉዳይ ዙሪያ በከፍተኛ ደረጃ እየተንቀሳቀሰ ነው። እኔም በኮምኒቲው አመራር ውስጥ እየተሳተፍኩ ነው። በሪያል የኢፌዲሪ ኢምባሲ የሊሴፖሴ (የጉዞ ሠነድ) ለተመላሽ ዜጎች በሚሰጥበት ጊዜ የማኅበረሰቡ ክፍሎች ተሳታፊ በመሆን እያገለገልን እንገኛለን።

“ፍትሕን ያለአግባብ ማዘግየት በሕግ እና በመንግሥት መካከል ያለውን መተማመን ያሻክራል”

አቶ ነብዩ ምክሩ ወ/አረጋይ

 

ሰሞኑን በሀገር አቀፍ ደረጃ የፍትሕ ሳምንት ሲከበር ሰንብቷል። በኢትዮጵያ ከሕግ የበላይነት ጋር ተያይዞ ባሉ ጉዳዮች ጋር በተያያዘ ሃሳባቸውን እንዲያካፍሉን እንግዳ ጋብዘናል። አቶ ነብዩ ምክሩ ወ/አረጋይ ይባላሉ። ከአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ በሕገመንግሥትና በሕዝብ አስተዳደር ሁለተኛ ዲግሪ ያላቸው ሲሆን፤ ባለፉት ዘጠኝ ዓመታት በዐቃቤ ሕግ ባለሙያነት፣ በነገረፈጅነት፣ በሕግ አማካሪነት በመንግሥታዊና መንግሥታዊ ባልሆኑ ድርጅቶች ሠርተዋል። በአሁኑ ሰዓት ደግሞ በማናቸውም ፍ/ቤት ጠበቃ እና የሕግ አማካሪ በመሆን በማገልገል ላይ ናቸው። ከአቶ ነብዩ ጋር ያደረግነው ቃለምልልስ እንደሚከተለው ቀርል።

ሰንደቅ፡- የሕግ የበላይነት ጽንሰ ሃሳቡ ምንን ያካትታል?

አቶ ነብዩ፡-አንዲት ሀገር የተፃፈ ወይም ያልተፃፈ ሕግ ይኖራታል። የሕግ የበላይነት ዋና ምሰሶ የሚሆነው የተፃፈው ሕግ፣ ሁሉም ሰው ያለአድልኦ በሕግ ጥላ ስር መኖርና በተመሳሳይ በሆነ መንገድ የሕግ ማክበርና ማስከበር ሥርዓት መኖርን የሚያሳይ ሰፊ የሆነ የሕግ መርህ ነው።

ሰንደቅ፡- የሕግ የበላይነት የሚባለው ነገር በኢትዮጵያ የፍትሕ ሥርዓት ውስጥ ያለውን ቦታ እንዴት ይገልጹታል?

አቶ ነብዩ፡- የመንግሥት እና የዜጎች ግንኙነት ሕግን መሠረት ያደረገ፣ ሕግን ያከበረ እንዲሆን የሕግ የበላይነት መርህ ያስገድደናል። ሦስቱ የመንግሥት አካላት (ሕግ አውጪው፣ ሕግ አስፈፃሚውና ሕግ ተርጓሚው) ተባብረው በሚሰሩበት ጊዜ የሚኖራቸው ሚና ነው የሕግ የበላይነትን የሚያመላክተው። ወደሀገራችን ስንመጣ ሕግ አውጪው የሕብረተሰቡን ችግሮች የሚፈታ፣ ዓለም አቀፍ መርሆዎችን ያሟላ ሕግ በማውጣት ረገድ የሕግ የበላይነትን ሊያረጋግጥ ይገባል። በኢትዮጵያ በተግባር ስናይ ባለፉት ዓመታት በሕዝቡ ቅቡልነት ያጡ ሕጎች ሲወጡ አይተናል። እነዚህ በሕዝብ ዘንድ ቅቡልነት ያጡ ሕጎች ከመነሻው የዜጎች እና የመንግሥትን ግንኙነት ያሻክራሉ ማለት ነው። ከምርጫ ሕጉ ጀምሮ፣ የበጎ አድራጎት ድርጅቶችና ማህበራት አዋጅ፣ የፀረ ሽብር አዋጅ ለአብነት ያህል ማንሳት እንችላለን። እነዚህ አዋጆች ዓለም አቀፍ ሕጎችን የሚጣረሱ በርካታ ድንጋጌዎች አሏቸው ተብሎ በተደጋጋሚ ቅሬታ ሲቀርብባቸውና ሲተቹ የቆዩ ናቸው። ሕጎቹ በሀገር ውስጥ ብቻ ሳይሆን በዓለም አቀፍ ተቋማት ጭምር ተቃውሞና ትችትን ያስከተሉ ሕጎች ናቸው።

ወደ ሕግ አስፈፃሚው ስንሄድ በርካታ የመልካም አስተዳደርና ችግሮች እንዳሉበት በራሱ የታመነ ጉዳይ ነው። ይሄ የመልካም አስተዳደር ችግር በራሱ የሕግ የበላይነትን የሚያፋልስ ነው።

ሕግ ተርጓሚው አሁንም ሙሉ በሙሉ ከአስፈፃሚው ጫና ውጪ ነው ማለት አንችልም። ይኼ በራሱ የሕግ የበላይነትን የማስከበር ሒደትን የሚጎዳ ነው። የሕግ ተርጓሚው ዓላማ ሕጎችን መተርጎም ነው። በአሁኑ ሰዓት ፖለቲካው እና ሕግን የመተርጎም መደበኛ ሥራ እየተጣረሰ እየሄደ መሆኑን በብዙ መልኩ እያየን ነው። ስለዚህ ሕግ ተርጓሚው አካል ነፃና ገለልተኛ ሆኖ ሥራውን ማከናወን የሚችልበት ቁመና ላይ ነው ማለት አንችልም። በፍትሕ ሥርዓት ውስጥ መጠነኛ መሻሻሎች መኖራቸው የማይካድ ቢሆንም  እነዚህ መሻሻሎች ግን ሕዝቡን የሚመጥኑና የሕዝቡን እርካታ ያስገኙ አይደሉም።

 

 

ሰንደቅ፡- በመንግሥት በኩል የፍትሕ አካላት በሚል ከሚያስቀምጣቸው መካከል ፍ/ቤቶች፣ ፖሊስ፣ ዐቃቤ ሕግ፣ ማረሚያ ቤቶች ይጠቀሳሉ። እነዚህ አካላት የሕግ የበላይነትን በማረጋገጥ አኳያ የሚታዩ መሠረታዊ የሚባሉ ጉድለቶች ምንድናቸው ይላሉ?

አቶ ነብዩ፡- ከመነሻው የፍትሕ አካላት በሚል የተዘረዘሩትን እንዳለ መቀበል ያስቸግረኛል። የጠበቆች ማኅበራትን፣ የሕግ ት/ቤቶችን እንደፍትሕ አካል አይቶ የማይንቀሳቀስ ሥርዓት በራሱ ችግር አለበት ብዬ ነው የማምነው። ስለዚህ አሁን የተጠቀሱት ፖሊስ፣ ፍ/ቤት፣ ዐቃቤ ሕግ፣ ማረሚያ ቤት ብቻ የፍትሕ ባለድርሻ አካል ማድረግ ተገቢ ነው ብዬ አልወስድም። እነዚህ ተቋማት ምን ምን ችግሮች አለባቸው ቢባል ለመዘርዘር ጊዜና ቦታም አይበቃም። በአጠቃላይ ግን የመልካም አስተዳደር ችግሮች አሉ ማለት እንችላለን። ዐቃቤ ሕግ ቢሮ፣ በፍ/ቤቶች አካባቢ የባለሙያዎች ፍልሰት አለ። ሀገሪቷ አሉኝ የምትላቸው ባለሙያዎች በየጊዜው ሥራቸውን የሚለቁበት ሁኔታ እያስተዋልን ነው። ምክንያታቸው ደግሞ በአመዛኙ ከደመወዝና ጥቅማ ጥቅም ጥያቄ አለመመለስ ጋር የተሳሰረ ነው። ተገቢውን ክፍያ ፈፅሞ ባለሙያዎችን በማቆየት ረገድ ችግሮች አሉ። ተቋማቱ ውስጣዊና ውጫዊ ተጨማሪ ችግሮች አሉባቸው። ተቋማዊ ነፃነታቸው ገና አልተረጋገጠም። ይኸ በሆነበት ሁኔታ የሕግ የበላይነትን ሊያስጠብቁ ይችላሉ ብሎ መወሰድ አይቻልም። የባለሙያዎች እጥረት፣ የአቅም ማነስ አለ። የፍትሕ ማሰልጠኛ ተቋማት ቢኖሩም ሥልጠናው ሳይንሳዊና ችግር ፈቺ በሚሆን መልኩ እየተሰጠ አለመሆኑን በየጊዜው የሚተች ነው። ፖሊሶች ጋር ስትሄድ የሥነምግባርና የብቃት ማነስ ችግሮች አሉ። በሀገሪቱ ውስጥ ውስብስብ የሆኑ ወንጀሎች እየተፈጠሩ ነው። በዚህ ልክ ራሱን ያሳደገ የፖሊስ ምርመራ ተቋምና ባለሙያዎች ግን የሉንም። ፖሊስ ምርመራውን ለማከናወን ዓለም በደረሰበት ቴክኖሎጂ የታጠቀ አይደለም። በአብዛኛው በባህላዊና ኋላቀር መንገድ እየተከናወነ ያለ ነው። የእነዚህ ድምር ውጤት የፍትሕ ሥርዓቱ መጎልበት ላይ አሉታዊ ተፅዕኖ እየፈጠረ ነው እላለሁ።

ሰንደቅ፡- በመንግሥት በኩል በተደጋጋሚ ከሚነገሩ ነገሮች አንዱ የፍትሕ አካላት ተቀናጅቶ የመስራት ጉዳይ ይጠቀሳል። ለምሳሌ ፖሊስና ዐቃቤ ሕግ ተቀናጅተው በመስራታቸው አዎንታዊ ውጤት መገኘቱ በአንድ በኩል ይገለፃል። በሌላ በኩል ፖሊስና ዐቃቤ ሕግ ተቀራርበው መስራታቸው ከጥቅሙ ይልቅ ጉዳቱ ያመዝናል የሚሉ ባለሙያዎች አሉ። በዚህ ረገድ አስተያየትዎ ምንድነው?

አቶ ነብዩ፡- ቀደም ሲል በዐቃቤ ሕግ ባለሙያነት ሰርቻለሁ። ዐቃቤ ሕግ እና ፖሊስ ተቀናጅተው በሚሰሩበት ጊዜም አገልግያለሁ። ከተሞክሮዬ አንፃር ቅንጅቱ ይኼ ነው የማይባል በርካታ ጥቅሞች አሉት። ጥቅሙ ምንድነው ካልክ በርካታ የመዝገቦች መመላለስ ችግሮችን ማስወገድ ማስቻሉ በቀዳሚነት መጥቀስ ይቻላል። ቀደም ሲል ፖሊስ ምርመራ አካሂዶ ለዐቃቤ ሕግ ይልካል። ዐቃቤ ሕግ እነዚህ ነገሮች አልተሟሉም ብሎ ይመልሳል። በርካታ ምልልሶች ነበሩ። ይህንን መመላለስ በማስቀረት ኅብረተሰቡን ጠቅሟል። ዐቃቤ ሕግ በተሳተፈበት የፖሊስ ምርመራ በክስም ሒደት ውጤታማ ነው። አሁንም ግን ደግሜ የምለው ተቀናጅቶ መስራት ውጤታማ የሚሆነው አመራሩና ባለሙያው ቆራጥነት ሲኖራቸው ነው። አንድ ምሳሌ ልጥቀስ። ጠቅላይ ፍ/ቤት ያለውን ለውጥ እንይ። ጠ/ፍ/ቤት በቅርቡ የተሾሙ አዲስ ፕሬዚደንት አሉ። ግለሰቡ እንደግለሰቡ ቆራጥ በመሆናቸው፣ ችግሩን ደግሞ ቀደም ሲል በሥራ የገጠማቸውና ይህንንም መርምረው ለማሻሻል ቁርጠኛ አቋም በመውሰዳቸው በአሁን ሰዓት ጠ/ፍ/ቤት የነበሩ የቀድሞ ችግሮች አስደናቂ በሆነ ሁኔታ መፈታት ችለዋል። ይሄ የሚያሳየው የአመራሩ ቁርጠኛ መሆን ወደታች ባሉ ፈፃሚዎችና ባለሙያዎች ላይ አዎንታዊ ለውጥ እንዲመጣ በጎ ተፅዕኖ አሳርፏል። ይህ ዓይነቱ አደረጃጀት በፖሊስ እና ዐቃቤ ሕግ አለ። የአደረጃጀት ችግር የለም። ነገር ግን ወደተግባር በመግባት ረገድ ቁርጠኝነት ያንሳል።

ሰንደቅ፡- በፍትሕ ሥርዓት ውስጥ ከፖሊስ ምርመራ እና የፍርድ መዘግየቶች ጋር ተያይዞ ዜጎች ተስፋ የሚቆርጡበት ሁኔታ የሚከሰትበት እድል ሰፋ ብሎ ይታያል። ዜጎች በፍትሕ ሥርዓቱ ተስፋ እየቆረጡ መምጣታቸው ከሠላምና መረጋጋት አንፃር የሚኖረው ትርጉም ምንድነው?

አቶ ነብዩ፡- የቆየ አባባል አለ። “የዘገየ ፍትሕ እንደተነፈገ ይቆጠራል” የሚል። ፍትሕ ዘግይቶ ቢገኝ እንኳን ከተከለከለ ፍትሕ በእኩል የሚታይ ነው። አንድ ፍትሕ ዘግይቷል ማለት ትርጉም አልባ መሆኑን የሚያሳይ ነው። ፍትሕን ያለአግባብ ማዘግየት በሕግ እና በመንግሥት መካከል ያለውን መተማመን ያሻክራል። ይሄ መሻከር ደግሞ የሕግ የበላይነትን፣ የዴሞክራሲ ሥርዓትን ያናጋል። ኅብረተሰቡ በፍትሕ አካላት እምነት አጥቷል ማለት ሠላም፣ ፀጥታ እና ደህንነት የምንለውን ነገር አደጋ ላይ ነው ማለት ነው። አንድ ገበሬ ዘንድሮ ሰብሉ በተፈጥሮ አደጋ ቢወድምበት በሚቀጥለው ዓመት ለማምረትና ለማግኘት ተስፋ ያደርጋል። አንድ ገበሬ ግን ፍትሕ ካጣ ተስፋ ይቆርጣል የሚል ሀገርኛ አባባል አለ። ተስፋ ያጣ ዜጋ ደግሞ ያ-የተነፈገውን ነገር በራሱ ኃይል፣ በራሱ አቅም ለማሳካት እንቅስቃሴ ሊያደርግ ይችላል። ይኸ ደግሞ በሀገሪቱ ሠላም፣ ፀጥታና ደህንነት ላይ አደጋ ይሆናል። በመንግሥትና በሕዝብ መካከል ሊኖር የሚገባውን መተማመን ያሳጣል።

ሰንደቅ፡- የሕግ የበላይነት በተሟላ መልኩ እንዲረጋገጥ ከተቋማት እና ከሕዝቡ ምን ይጠበቃል?

አቶ ነብዩ፡- የሕግ የበላይነት የሀገሪቱ ምሰሶ ነው። አንድ ሀገር እንደ ሀገር ስትቀጥል ፍትሕ፣ የሕግ የበላይ ሆኖ ሊመራ ይገባል። ፍትሕ እንዲሰፍን ደግሞ የፍትሕ አካላት ቁርጠኛ መሆን አለባቸው፣ ነፃነታቸው በተሟላ መልኩ መረጋገጥ አለበት። አስፈሪ ሥነምህዳር ይታያል። ይህ መወገድ አለበት። በሕብረተሰቡ በኩል ደግሞ የሚጠበቀው እነዚህ የፍትሕ ተቋማት ተግባራቸውን በአግባቡ እንዲወጡ አጋዥ ኃይል መሆን መቻል አለባቸው። ሕዝቡ ለፖሊስ፣ ለዐቃቤ ሕግ፣ ለፍ/ቤት በምስክርነት በሚጠራ ጊዜ፣ ወንጀል በሚያይ ጊዜ በመጠቆም፣ ፍ/ቤት በሚጠራ ጊዜ ተባባሪ በመሆን አስፈላጊውን ድጋፍ በማድረግ ተባባሪ መሆን መቻል አለበት። ከፈፃሚው ቁርጠኝነት፣ ከዜጋው ደግሞ ድጋፍና ትብብር አስፈላጊ ነው። ይህ ከሆነ የሕግ የበላይነት የማስከበርን ሥራ ቀላልና ቀልጣፋ እንዲሁም ውጤታማ ይሆናል ብዬ አስባለሁኝ።¾ 

ወጌን በቀልድ ልጀምር። አንዱ "ታዋቂ የማስታወቂያ ድርጅት" የሬሳ ሣጥን ማስታወቂያ ቢዝነስ አገኘ አሉ። እናም እንዲህ ሠራው። "በቃ…አሁን ገና ምርጥ የሬሳ ሣጥን መጣልዎ ….ለራስዎ ሲገዙ ለልጅዎ ምርቃት ያገኛሉ። ይህኔ ነው መሞት" …ነገርዬው ቀልድ ቢሆንም የምናውቀው እውነትም አለ።


"ፍሪጅ ከሌሎዎት ምኑን ኖርኩኝ" ይላሉ የሚል ማስታወቂያ በኢቲቪ ስንሰማ ኖረናል። ይሄ እንግዲህ ለደሃ ኢትዮጵያዊያን ስድብ መሆኑ ነው።


"በማስታወቂያ ሥራ ውስጥ ግነት ያለ ቢሆንም የኛ ግን በአላዋቂነት ድፍረት የታጀበ መሆኑ ያሳስባል። በየዕለቱ በቲቪ መስኮታችን አዘውትረው እዩኝ …እዩኝ የሚሉት ብዙዎቹ የሥራው ሀሁ ገና ያልገባቸው…በከንቱ ድፍረት ብቻ የተሞሉ ማስታወቂያዎች ናቸው። በየማስታወቂያዎቹ ራሳቸውን እንደመስታወት ካላዩ ሥራ የሠሩ የማይመስላቸው አስተዋዋቂዎች በሽ ናቸው። እንዲያውም ስለዚህ ጉዳይ ሲጠየቁ ኮራ ጀነን ብለው «ደንበኞቻችንን እኛ ከሌለንበት እሺ ስለማይሉ ነው» በማለት በየጊዜው የሚቀርብባቸውን ትችት ከራሳቸው ዕውቅና ጋር አስተሳስረው ሊያስተባብሉ ይሞክራሉ።


በየምሸቱ ኢቲቪን ተመልከቱ። ትንሽዬ ፈጠራ እንኳን ማግኘት አይታሰብም። ሣሙና ለማስተዋወቅ ዳንስና እስክታ….ልብስ ለማስተዋወቅ የሰልፍ ግርግር…ካሳዩ በቃ ተሰራ ማለት ነው። የቆርቆሮን ምርት ጥራትና ጥንካሬ ለማሳየት ሙቀጫ ተይዞ ጣሪያ ላይ የተወጣበት ማስታወቂያ በአሳፋሪነቱ አንረሳውም።


በዘርፉ ታዋቂ ግለሰቦች አሉ። አዋቂዎች ግን እምብዛም የሉም። በዚህ ምክንያት አንዳንዶቹ እንደሕዝብ ስልክ ሳንቲም ለጨመረባቸው ሁሉ አብዝተው በመጮህ ሙያውን ያረከሱ ናቸው።

…………….

ይህ ወግ በአንድ ወቅት የተጻፈ ነው። ግን አሁንም ያለ እውነታ በመሆኑ ደግሞ ማቅረቡ ለዛሬው ርዕሰ ጉዳዩ መነሻነት ይጠቅመኛል በሚል የቀረበ መሆኑ ይታወቅልኝ። እንዲህ ዓይነቱ የተዘበራረቀ፣ ተመልካቹን፣ አድማጩን የናቀ የማስታወቂያ ሥራዎች የገነኑበት ምክንያቶች ብዙ ቢሆኑም አንዱና ዋናው ዘርፉ በሚታወቅ ፖሊሲ የሚመራ ባለመሆኑ እንደሆነ ይገመታል። በዘርፉ የሚታዩ ችግሮች መነሻ በማድረግ የመንግሥት ኮምኒኬሽን ጉዳዮች ጽ/ቤት ከሚመለከታቸው መንግሥታዊ ተቋማት ጋር በመቀናጀት ያረቀቀውን የማስታወቂያ ልማት ፖሊሲና ስትራቴጂ የመጨረሻ ረቂቅ ሰሞኑን ከባለድርሻ አካላት ጋር በኢሊሊ ሆቴል ተመካክሮበታል።

አቶ ታምራት ደጀኔ በጽ/ቤቱ የሚዲያ አብዝሃነት ዳይሬክቶሬት ዳይሬክተር ፖሊሲውን በተመለከተ ባቀረቡት ማብራሪያ የማስታወቂያ ዘርፍ ጥራቱ የተጠበቀ፣ ተደራሽና ብዝሃነትን የሚያስተናግድ በማድረግ በሃገሪቱ ኢኮኖሚ፣ ማህበራዊና ፖለቲካዊ ዕድገት ገንቢ ሚና እንዲጫወት ማድረግ አስፈላጊ መሆኑ ለፖሊሲው መውጣት እንደአንድ መነሻ አስቀምጠውታል።

ዘርፉ ካሉበት ውሱንነቶች መካከል በማዕከላዊነት የማይመራና የተበታተነ መሆኑ፣ የኮንትራት አሰጣጡ የግልጽነትና ተጠያቂነት መርህ ያልጠበቀ መሆኑ፣ በባለሙያዎች መልካም ፈቃድ ላይ የተንጠለጠለ መሆኑ፣ እንደአንድ የመልካም አስተዳደር ችግር ሆኖ ሲቀርብ መቆየቱንና የመሳሰሉት በአቶ ታምራት ገለጻ ላይ ተጠቅሷል። ዘርፉ ትኩረት ሳይሰጠው የቆየ በመሆኑ ውስን የሆነው ሐብት ለኪራይ ሰብሳቢ ኃይሎች ኃላፊነት በጎደለው መልኩ የሚታደልበት ሁኔታ ከጊዜ ወደጊዜ እየሰፋና ችግሩም እየከፋ መጥቷል። በተለይም የመንግሥት ማስታወቂያ ዝግጅትና ሥርጭት እንዲሁም የፋይናንስ አስተዳደሩ ለኪራይ ሰብሳቢነት የተጋልጠና በከባድ የአሠራር ችግሮች የተተበተበ መሆኑም ተወስቷል። በዘርፉ ግልጽነት፣ተጠያቂነት ያለው ዘመናዊ የብዙሃን መገናኛ አውታሮችን የሚጠቀም፣ ተደራሽ ወጪ ቆጣቢ የማስታወቂያ ሥርዓት አለመገንባቱም እንደተጨማሪ ችግር ተነስቷል።

ይዘትና አቀራረብን በተመለከተም የማስታወቂያ ሥራዎች መልካም ሥነምግባርን መሠረቱ ያደረጉ፣ አሳሳች ወይንም ተገቢ ካልሆነ አገላለጽ ነጻ የሆነ፣ የሴቶች፣ የህፃናት የወጣቶች፣ የአካል ጉዳተኞችና ልዩ ልዩ የህብረተሰብ ክፍሎች ደህንነትና ሞራል የሚጠብቅ፣ ማህበራዊና ባህላዊ እሴት የሚያከብርና የሸማቹን መብት የማይጎዳ፣ የሚተዋወቅበትን ምርት/አገልግሎት እውነተኛ ባህሪ ጥቅም፣ ጥራትና ሌላ መሠረታዊ መረጃዎችን የሚገልጽ፣ የሌሎች ሰዎች ምርትና አገልግሎት የማያንቋሽሽ፣ የአገር ክብርና ጥቅም የሚጠብቅ፣ የሙያ ሥነምግባርን የሚያከብር፣ በሕግ የተከለከሉ ማስታወቂዎች የማያሰራጭ፣ በስፖንሰር ተጽዕኖ ሥር የማይወድቅ፣ እና የመሳሰሉት ተጠቅሰዋል።

የማስታወቂያ መልዕክት የሚተላለፍበት ቋንቋን በተመለከተ በቅድሚያ በሀገር ውስጥ ቋንቋ እንደሚዘጋጅ በተከታይ በውጭ ሀገር ቋንቋ ሊዘጋጅ እንደሚችል በፖሊሲው ተቀምጧል።

አቶ ታምራት ደጀኔ ባቀረቡት የፖሊሲ ማብራሪያ ላይ የአልኮል መጠጥ ማስታወቂያ በጥብቅ ዲስፒሊን የሚመራ መሆኑን ተመልክቷል። ሕጻናትና ወጣቶች ወደአልተፈለገ አስተሳሰብ እንዳያዘነብሉ ለማድረግና በቴሌቪዥን የሚተላለፉ የአልኮል መጠጥ ማስታወቂዎች የሚሰራጩበት ጊዜ ከምሽቱ አራት ሰዓት በኋላ እንደሚሆን በፖሊሲው ሰፍሯል። የአልኮል ማስታወቂያ ይዘት በተመለከተ ዝርዝሩ ህግ እንደሚወጣም ተነግሯል።

የመንግሥት ማስታወቂያ ዝግጅት፣ ስርጭትና ክፍፍል ብዝሃነትን የሚያስተናግድ፣ ለሕዝብ ተደራሽ የሆነና ተጠቃሚነትን የሚያረጋግጥ፣ ለሚዲያ ልማት በጎ አስተዋጽኦ የሚያበረክት ግልጽነት፣ ፍትሐዊነት ተጠያቂነትን የሚያሰፍን አሰራር እንደሚዘረጋ በረቂቅ ፖሊሲው ላይ ተመልክቷል። በስትራቴጂውም ላይ የመንግሥት ማስታወቂያዎች ፍትሐዊ በሆነ መልክ ለሀገር ውስጥ ሚዲያዎች እንደሚከፋፈል ደንግጓል።

ረቂቅ ፖሊሲው በቅርቡ ለሚኒስትሮች ም/ቤት ቀርቦ ከጸደቀ በኋላ ወደስራ ይገባል ተብሎ ይጠበቃል።

 

እንደማሳረጊያ

የማስታወቂያ ልማት ፖሊሲና ስትራቴጂ ረቂቅ መዘጋጀቱ ዘግይቷል ከመባሉ በስተቀር አስፈላጊነቱ አጠያያቂ አይሆንም። በተለይ የመንግሥት ማስታወቂያ ፍትሐዊ በሆነ መንገድ ለመገናኛ ብዙሃን እንዲሰራጭ የታሰበውን ዕቅድ በተመለከተ ሁለት ዓይነት አስተሳሰቦች ይንጸባረቃሉ። ይኸውም መገናኛ ብዙሃን የመንግስት ማስታወቂያ የሚወስዱ ከሆነ በመንግስት ተጽዕኖ ስር ስለሚወድቁ ኤዲቶሪያል ነጻነታቸውን ሊያጡ ይችላሉ የሚል እና መገናኛ ብዙሃን ማስታወቂያ ማግኘት ያለባቸው በራሳቸው ጥረት በውድድር መሆን አለበት የሚሉ ወገኖች በአንድ ጎራ አሉ። በሌላኛው ጎራ ደግሞ የመንግሥት ማስታወቂያ ፍትሐዊ በሆነ መንገድ መገናኛ ብዙሃኑ ማግኘት አለባቸው ይላሉ። ለምን ቢባል መንግሥት ፕሬሱ እንዲያድግና እንዲበለጽግ የማድረግ ታሪካዊ ኃላፊነትም ጭምር ስላለበት እንዲሁም የማስታወቂያ ስርጭት ወይንም ክፍፍል ከሙስናና ብልሹ አሠራር ያልተላቀቀ፣ ግልጽ መስፈርትና መመዘኛ የሌለው በመሆኑ ይህን ስርዓት በማስያዝ መገናኛ ብዙሃኑ ተጠቃሚ የሚሆኑበት መንገድ ማመቻቸት ይገባዋል፣ ኃላፊነቱም ነው በሚል የሚከራከሩ ወገኖች አሉ።

መንግሥት በረቂቅ ፖሊሲው የመንግሥት ማስታወቂያዎች ፍትሐዊ በሆነ መንገድ ማሰራጨት ተገቢ መሆኑን አምኖበት ያካተተ መሆኑ ምናልባት በአቅም ምክንያት ከገበያ የሚወጡና በትክክል ሥራቸውን ማከናወን የተሳናቸው ፕሬሶች ለማገዝ ይረዳል ተብሎ ይገመታል።¾

“ጠንካራ ተቃዋሚ ፓርቲ ቢኖር ኖሮ አንድም ሁከትና ብጥብጥ አይከሰትም ነበር”

ኢንጅነር ዘለቀ ረዲ

ኢንጅነር ዘለቀ ረዲ በኮንስትራክሽን ዘርፍ ከተሰማሩ ኢትዮጵያዊን ባለሃብቶች አንዱ ናቸው። በተለያዩ የፖለቲካ ፓርቲዎች ተሳትፎ የነበራቸው ኢ/ር ዘለቀ በአንድ ወቅት የአንድነት ለዴሞክራሲና ለፍትሕ ፓርቲን በከፍተኛ የአመራር አባልነት አገልግለዋል። በአሁኑ ወቅት ከፓርቲ ፖለቲካ ራሳቸውን ገለል በማድረግ መደበኛ ሥራቸውን በማከናወን ላይ ይገኛሉ። በአገራችን ወቅታዊ ጉዳዮች ላይ ባልደረባችን ፍሬው አበበ አነጋግሯቸዋል።

ሰንደቅ፡- ገዢው ፓርቲ ኢህአዴግ እያካሄደ ያለው ጥልቅ ተሃድሶ አፈፃፀም ሒደት በግልዎ እንዴት ያዩታል?

ኢ/ር ዘለቀ፡- ይህ ርዕስ ብዙ ሰዎች የተለያየ አስተያየት ሲሰጡበት፣ ሲወያዩበት የቆዩበት ጉዳይ ነው። መጀመሪያ መታደስ ማለት ምን ማለት ነው የሚለውን ማየት ያስፈልጋል። በእኔ ዕይታ መታደስ ማለት አንድ አሮጌ የሆነ ነገር አድሰህ እንደአዲስ  አገልግሎት እንዲሰጥ ማድረግ ነው። ለምሣሌ ተሸከርካሪ ሞተሩን ልታድሰው ትችላለህ። ያ ተሸከርካሪ በጊዜ ብዛት አቅም እያነሰው ሲሄድ፣ መሥራት የሚገባውን መሥራት አልችል ሲል አሮጌ የሆኑ አካሎቹ ይወገዱና በአዲስ ይተካሉ። ያ መኪና ችግር የሆኑበት ያረጁ አካሎቹ በአዲስ ሲተኩለት ከአዲስ መኪና ጋር ተቀራራቢ የሆነ ጉልበት ማግኘት ይችላል። በጥሩ ሁኔታም ይሠራልሃል። መታደስ ማለት ይሄ ነው። ለምሣሌ መፅሐፍ ቅዱስ ላይ አሮጌውን ወይም የተቀደደውን ጨርቅ በአዲስ አትጣፈው ይላል። አዲሱ አሮጌውን ቀዶት ነው የሚሄደው። ወደኢህአዴግ ተሃድሶ እንምጣ። ኢህአዴግ መጀመሪያም ተሃድሶ ነበረው። አሁን ‘ጥልቅ’ የሚል ቃል ነው የጨመረበት። ሁልጊዜ ስብሰባ አለ፣ ሁል ጊዜ ተሃድሶ አለ። በተግባር ግን እየታደሱኩኝ ነው የሚለውን መሆን አልቻለም። አርቴፊሻል ነው። አሁን ታድሰናል የሚሉ ሰዎችን በየክልሉ ለሥራ ስንቀሳቀስ እያየናቸው ነው። መታደስ እንዲህ ከሆነ አስፈላጊ አይደለም። ቀደም ሲል የመኪናህን ሞተር አድሰኸ ያ - መኪና በትክክል ዳገት፣ ቁልቁለት ወጥቶ ወርዶ የማይሰራልህ ከሆነ ማደስህ ገንዘብ ከማባከን በስተቀር ፋይዳ የለውም። በተመሣሣይ መንገድ ኢህአዴግ በጥልቅ ተሃድሶው ጉልበትና ገንዘብ ነው ያወጣው። የተገኘ ውጤት የለም።

ከዚህ ቀደም ሲል ሕዝቡ ተቆጥቷል፣ በጣም አምርሯል፣ ስለዚህ ኢህአዴግ ሕዝቡን ሰምቶ ራሱን ሊያስተካክል ይገባል ብለን ስንነግረው ኢህአዴግ በተቃራኒው ጆሮ ዳባ ልበስ ብሎናል። ይህን አስተያየት የሚሰጡ ወገኖችን ሁሉ ፅንፈኞች ናቸው፣ ተቃዋሚዎች ናቸው፣ ከሽብር ኃይሎች ጋር የሚተባበሩ ናቸው፤ ሕዝቡ እኔን ይደግፈኛል ሲል ነበር። መጨረሻ ላይ ሕዝባዊ ተቃውሞ ሲቀጣጠል የተጎዳው ኢህአዴግ ብቻ ሳይሆን  ሕዝቡም ነው። ለምሳሌ ፋብሪካዎች ሲቃጠሉ ባለሃብቱ ብቻ ሳይሆን እዚያ ፋብሪካ ውስጥ የሚሠሩ ሰዎች ተጎድተዋል። በአሁኑ ሰዓት ኢትዮጵያ መድሃኒት እንኳን ለማስመጣት አቅም እስክታጣ ድረስ ነው፤ የውጪ ምንዛሪ እጥረት የገጠመን። ኢህአዴግ ችግሩን የሚፈጥረው ብቻውን ነው። የጉዳቱ ዳፋ የሚተርፈው ግን ለሕዝብ ነው። በአሁኑ ወቅት በተለይ ከውጭ ሀገር የሚገቡ ሸቀጦች ዋጋ ንረት እየታየ ነው። ይህ የተፈጠረው የውጭ ምንዛሪ እጥረት በመኖሩ ምክንያት ነጋዴዎች በሚፈልጉት መጠንና ጊዜ ዕቃ ማስገባት ባለመቻላቸው ነው። በዚህ ችግር ተጎጂ የሆነው፣ ዋጋ እየከፈለ ያለው ይኸው የፈረደበት ደሃ ሕዝብ ነው።

በአሁኑ ሰዓት በየቦታው የተሃድሶ ስብሰባ ይካሄዳል። ሰዎች ተሰብስበው እንጂ ታድሰው ሲመጡ አታይም። ኢህአዴግ በቅድሚያ የራሱን አባላት የተሃድሶ፣ የለውጡ አካል ማድረግ አለበት። አብዛኛዎቹ የኢህአዴግ አባላት የስብሰባ እንጂ የተሃድሶ አካል ሆነው እያየናቸው አይደለም። ብዙ ጊዜ ከአካባቢያቸው ወጣ ብለው ይሰበሰባሉ። አበልና አንዳንድ ጥቅማጥቅም ተቀብለው ይመለሳሉ። የተለመዱ ሥራዎችን በየቢሮአቸው ይቀጥላሉ። ሕዝቡ ግን አሁንም አገልግሎት ፈልጎ ወደመንግሥት ተቋማት ሲሄድ እየተስተናገደ አይደለም። ብዙ ኃላፊዎች ስብሰባ ላይ ናቸው እየተባለ ሥራ የማይከናወንበት ሁኔታ እያስተዋልን ነው። በዚህ አይነት አካሄድ ለውጥ ይመጣል ብዬ ለመገመት እቸገራለሁ።

ሰንደቅ፡- ኢህአዴግ ያሉብኝን ችግሮች ከፓርቲዎች ጋር ተወያይቼ ለመፍታት እየጣርኩኝ ነው እያለ ነው፣ የፓርቲዎች ውይይት እንዴት አዩት?

ኢ/ር ዘለቀ፡- ይሄ ነው ቀልዱ። አሁንም ኢህአዴግ እየቀለደ ነው፣ የሚመክረው የለም፣ ሽማግሌ ጠፍቷል የምለው እዚህ ላይ ነው። መጀመሪያ ፓርቲ ማለት ምን ማለት ነው? ፓርቲ ማለት ሕዝብ የሚከተለው አካልና የገዢውን ፓርቲ በሠላማዊ መንገድ ተወዳድሮ ለመተካት የሚሠራ የፖለቲካ ድርጅት ማለት ነው። አሁን ከኢህአዴግ ጋር እየተነጋገሩ ያሉ ፓርቲዎች (ትልቅ ነን ከሚሉት ጀምሮ) ስንት አባል አላቸው? ፓርቲዎቹ ተከታይ ሕዝብ አላቸው ወይ? በሕዝቡ ይታመናሉ ወይ? አንዳንድ ፓርቲ እኮ አንድ ሰው ብቻ ያለበት ነው። አንዳንዱ ከእነሚስቱና ዘመዶቹ ፓርቲ አቋቁሞ የተቀመጠ አለ። ኢህአዴግ ጋር እየተነጋገርን ነው የሚሉ ፓርቲዎች የኋላ ታሪክ ምርጫ ቦርድ ሄደህ አጣራ። ብዙዎቹ ጠቅላላ ጉባኤ በወቅቱ የማይጠሩ፣ በቂ አባላት የሌላቸው፣ የፋይናንስ ምንጫቸው የማይታወቅ ናቸው። ጥቂት አንድ፣ ሁለት ብለህ የምትጠራቸው ፓርቲዎች ሊኖሩ ይችላሉ። ኢህአዴግ ከእነዚህ ፓርቲዎች ጋር ሲወያይ፣ ሲደራደር በምን መልኩ ነው፣ የእነማን ወኪሎች ሆነው ነው? የሚለው መታየት አለበት። ኢህአዴግ በቅድሚያ መወያየት ያለበት ከሕዝብ ጋር ነው።

ሰንደቅ፡- በአጠቃላይ ኢህአዴግ እያካሄደ ባለው ተሃድሶ ለውጥ ይመጣል ብለው ተስፋ አያደርጉም?

ኢ/ር ዘለቀ፡- አሁን በተያዘው አካሄድ፣ ምናልባት ሌላ ሁኔታ ካልተፈጠረ በስተቀር ለውጥ ይመጣል ብዬ አላስብም። ምናልባት ፓርቲዎች ጎልተው እንዳይወጡ ኢህአዴግ የሚያካሄደው አፈና አለ። ይሄን አፈና ተቋቁመው የሚወጣ ፓርቲ ካለ ምናልባት በአማራጭነት ሊመጡ ይችላል። መጀመሪያ እኮ ሰውየው ነው መታደስ ያለበት። አመለካከቱ ነው ተሃድሶ የሚያስፈልገው። አመለካከቱ ሀገራዊ እስካልሆነ ድረስ ለውጥ አይመጣም። ለምሣሌ አሳማ ታጥበዋለህ፣ ተመልሶ አፈር ላይ ይንከባለላል። ታጥቦ አይጠራም። የኢህአዴግም ሁኔታ እንዲሁ ተመሳሳይ ነው። ኢህአዴግ እንደሚለው ጥልቅ ተሃድሶ በለው! ተሃድሶም በለው! ወደፊትም የጥልቅ ጥልቅ ተሃድሶ ሊል ይችላል፣ ከቃላት በስተቀር የሚመጣ ተጨባጭ ለወጥ የለም።

ሰንደቅ፡- የሕዝባዊ ተቃውሞ መባባስ ተከትሎ የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ ወጥቶ በሥራ ላይ ውሏል፣ ለአንድ ጊዜም እንዲራዘም ተደርጓል። አዋጁ ሠላምና መረጋጋትን በዘላቂነት በማምጣት ረገድ ያለውን አስተዋፅኦ እንዴት ይገመግሙታል?

ኢ/ር ዘለቀ፡- ኢህአዴግ በቅድሚያ ይህ ክስተት እንዳይመጣ ማድረግ የሚችልባቸው ዕድሎች በእጁ ላይ ነበሩ። ለምሣሌ ባለፈው ምርጫ መቶ በመቶ የፓርላማ ወንበር ከአጋሮቹ ጋር ማሸነፉን ሲገልፅ መቶ በመቶ እንዳላሸነፈ ልቡ እያወቀ ነው። ምርጫውን ነፃና ዴሞክራሲያዊ አድርጎ ሕዝቡ የፈለገውን በነፃነት እንዲመርጥ አድርጎ፣ ቢያንስ የተወሰነ ወንበር እንኳን በተቃዋሚዎች ተይዞ ቢሆን እንዲህ ዓይነቱ በድንገት የሚፈነዳ ውጥረት ባልመጣ ነበር። ሕዝቡ ቢያንስ በተቃዋሚዎች በኩል ፓርላማ መድረክ ላይ ጥያቄው እየቀረበለት መሆኑ ካወቀ ወደብጥብጥ የሚገባበት ምክንያት የለም። ሁሉን ነገር እኔ ጠቅልዬ ልያዝ፣ የሚል አስተሳሰብ ነው ችግር እየፈጠረ ያለው። ሌላው የሕዝብ ግንኙነት ሥራው ደካማ ነው። ለምሣሌ ኢህአዴግ መንገድ ይሰራል። በእሱ ተቃራኒ ያሉ ወገኖች ምንም እንዳልሠራ ሲናገሩ፣ በኢህአዴግ ወገን ቢያንስ የተሠራውን በአግባቡ ለሕዝብ ለመግለፅ ባለመቻሉ ሠርቶም እንዳልሠራ ይሆናል። ይሄ የሕዝብ ግንኙነት ሥራ ድክመት ነው ብዬ አስባለሁ።

እርግጥ ነው፣ ከተነሳው ብጥብጥና ሁከት ክብደትና አስጊነት አኳያ በተለይ በመጀመሪያዎቹ አካባቢ የአስቸኳይ ጊዜ አዋጁ ማውጣቱ አስፈላጊነቱ ትክክል ነው። ምክንያቱም በጣም አስቸጋሪ ሁኔታ ተፈጥሮ ነበር። ሰዎች ፋብሪካን ከማጥፋት ዘልለው ግለሰቦች ድረስ ወደመሄድ ደረጃ ደርሰው ነበር። ሌላው ወጣቱን ሀገራዊ ራዕይ እንዲኖረው አድርጎ አልቀረፀውም። የድሮውን ትምህርት ታስታውሳለህ። 3ኛ ክፍል ላይ ስለአካባቢህ፣ ስለጎረቤትህ ትማራለህ። አራተኛ ክፍል ላይ ስለኢትዮጵያ ካርታ ትማራለህ። የአርሲ ዋና ከተማ አሰላ፣ የትግራይ ዋና ከተማ መቀሌ፣ የጎጃም ዋና ከተማ ደብረማርቆስ. . . እየተባልን እየተማርን ነው ያደግነው። ስድስተኛ ክፍል ላይ የዓለም ካርታ ትማራለህ፤ ስለ ዓለም ሁኔታ ታውቃለህ። በአሁኑ ሰዓት በየክልሉ ታጥሮ የተቀመጠ የትምህርት ካሪኩለም ነው ያለን። ስለዚህ በሌሎች አካባቢዎች ያለ ፋብሪካ ለሌላው ምኔም አይደለም ብሎ ሊያስብ ይችላል። አንዳንዱ ተቀጥሮ እንጀራ የሚበላበትን ፋብሪካ አጥፍቶታል። ይሄ ወጣቱ የተገነባበት መንገድ ትክክል አለመሆኑን የሚጠቁም ነው። ሕዝብን በጥበቃ በዘላቂነት ልታቆመው አትችልም። ትክክለኛና ወንዝ የሚያሻግር ፖሊሲ ያስፈልጋል። ብቸኛ መንገዱ ሕዝብ የሚለውን መስማት፣ ያሉትንም ችግሮች በተጨባጭ መፍታት ብቻ ነው።

ሰንደቅ፡- በእንዲህ ዓይነት የችግር ወቅት የተቃዋሚ ፓርቲዎች ሚና ምን መሆን  ነበረበት?

ኢ/ር ዘለቀ፡- የሕዝብ ድጋፍ ያላቸው፣ ሕዝብን ማንቀሳቀስ አቅም ያላቸው ተቃዋሚ ፓርቲዎች ቢኖሩ ኖሮ ትልቅ ሚና ይኖራቸው ነበር። ችግሮች እንዳይባባሱና ሀገር አደጋ እንዳይወድቅ ይረዱ ነበር። በውጭ ሀገር እንደምናየው ተቃዋሚ ፓርቲዎች የሕዝብን አጀንዳ ይዘው ገዢውን ፓርቲ በሠላማዊ መንገድ በማስገደድ ጭምር ወደጠረጴዛ እንዲመጣ፣ የህዝብ ጥያቄ እንዲመለስ ስለሚያደርጉ ችግሩ ባለመፈታቱ የሚመጣ ሁከትና ብጥብጥ አስቀድሞ ማስቀረት እንደሚችሉ የምናየው ነው። ጠንካራ ተቃዋሚ ፓርቲ በዚህች ሀገር ቢኖር ኖሮ አንድም ሁከትና ብጥብጥ አይከሰትም ነበር፣ አንድም ፋብሪካና ንብረት አይወድምም ነበር። በሁከትና ብጥብጥ ምክንያት ዜጎች ለሞትና ለመፈናቀል አይበቁም ነበር። እኛ ሀገር ያሉ ተቃዋሚዎች (ይቅርታ ይደረግልኝና) ቢኖሩም አይጠቅሙም፣ ባይኖሩም አይጎዱም።    

 

የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የልማትና ክርስቲያናዊ ተራድኦ ኮሚሽን ከዛሬ 46 ዓመታት በፊት የተመሠረተና በእንቅስቃሴውም አብዛኛውን የኢትዮጵያ አካባቢዎች (ክልሎች) በመሸፈን ላቅ ያለ ማህበራዊ አገልግሎት በመስጠት ላይ የሚገኝ ነው። ኮሚሽኑ ከሚያደርጋቸው መጠነ ሰፊ የልማትና የርዳታ ሥራዎች ጋር በተያያዘ ለሶስት ተከታታይ ዓመታት በክርስቲያን በጎ አድራጎትና ልማት ድርጅት ጥምረት (CCRDA) በተደረገው የምርጥ ተሞክሮ ግምገማ፣ በአገሪቷ ከሚንቀሳቀሱ የበጎ አድራጎት ድርጅቶች መካከል በቀዳሚ አርአያነት አሸናፊ ሆኖ ለመሸለም በቅቷል። ከዚህና መሰል ጉዳዮች ጋር በተያያዘ ከኮምሽኑ ሊቀ ጳጳስ ብፁዕ አቡነ ሳሙኤል ጋር ባልደረባችን ፍሬው አበበ ያደረገው ቃለ ምልልስ እንደሚከተለው ቀርቧል።


ሰንደቅ፡- ኮሚሽኑ በቤተ ክርስቲያኒቱ መዋቅር ውስጥ ያለውን አደረጃጀት ቢገልጹልን?


ብፁዕነታቸው፡- የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ ክርስቲያን የልማትና ክርስቲያናዊ ተራድኦ ኮሚሽን፣ በህግ ክፍል ማስታወቂያ 415/1964 በነጋሪት ጋዜጣ፣ ከታኅሣሥ 26 ቀን 1964 ዓ.ም ጀምሮ በቤተ ክርስቲያን አስተዳደር ውስጥ ራሱን የቻለ መሥሪያ ቤት በመሆን ተቋቁሞ ሲሰራ የቆየ ሲሆን፣ በኢትዮጵያ ፌደራላዊ ዴሞክራሲም ሪፐብሊክ መንግሥት፣ የበጐ አድራጐት ድርጅቶችና ማህበራት ኤጄንሲ ማቋቋሚያ አዋጅ ቁጥር 621/2001 መሠረት፣ በኢትዮጵያዊ ነዋሪዎች የበጐ አድራጐት ድርጅትነት በምዝገባ ቁጥር 1560 ተመዝግቦ የማህበራዊና የልማት ሥራዎችን በማከናወን ላይ የሚገኝ የበጐ አድራጐት ድርጅት ነው። ድርጅቱ፣ ጠቅላላ ጉባኤ፣ ቦርድና የአመራር አባላት ያሉት ኮሚሽን ነው።


በመሆኑም የልማት ኮሚሽን፣ ቤተ ክርስቲያኒቱ የወገን ደራሽ መሆንዋን በማረጋገጥ በድርቅ ለተጎዱ ወገኖች የነፍስ አድን ርዳታ በማድረግ ብሎም መልሶ በማቋቋም እና በልማት በማገዝ ፈርጀ ብዙ አገልግሎት ሲስጥ ቆይቶአል፤ አሁንም እየሰጠ ይገኛል።


ሰንደቅ፡- በአኹኑ ሰዓት የልማትና ክርስቲያናዊ ተራድኦ ኮሚሽን ዋና ዋና ትኩረቶች ምንድን ናቸው?


ብፁዕነታቸው፡- የምግብ ዋስትናን ለማረጋገጥ የገጠር ኑሮ ማሻሻያ ፕሮጀክቶች የሚስፋፉበትን መንገድ መቀየስ፣ በገጠር የሚኖሩ ዜጐች የንፁህ መጠጥ ውሃ ተጠቃሚ የሚሆኑበትን መንገድ የመቀየስና የመሥራት፣ የኤች.አይቪ/ኤድስ በሽታን በመከላከልና በመቆጣጠር ረገድ የተቀናጀና የተጠናከረ ሥራ መሥራት፣ በሥነ ተዋልዶ ጤና ላይ የበኩሉን የስራ ድርሻ ማበርከት፣ በእናቶች እና ሕፃናት ሥርዓት ምግብ ሥራ ላይ ትርጉም ባለው መንገድ መሳተፍ፣ ስደተኞችን የመቀበልና የማስተናገድ ሥራን አጠናክሮ መቀጠል፣ ችግር ፈቺ የሆኑ የልማት ስራዎችን በማጥናት እና በፕሮጀክት በማካተት የሥራ አጥ ወጣቶችን ና ችግረኛ ሴቶችን ተጠቃሚ በማድረግ የኢኮኖሚ እና የማህበራዊ ኑሮአቸው የተሻሻለ እንዲሆን ማገዝ እና የመሳሰሉት ናቸው።


ሰንደቅ፡- በልማት የተለያዩ ዘርፎች በኮሚሽኑ የተከናወኑ ተግባራትና ተጨባጭ ውጤቶች ምን ምንድን ናቸው?


ብፁዕነታቸው፡- ኮሚሽኑ ከበርካታ አገር አቀፍና የውጭ በጎ አድራጐት ድርጅቶች ጋር አጋርነት በመፍጠር በአገሪቷ በሚገኙ ክልሎች ለሚኖሩ አያሌ ማህበረሰቦች ከአሉባቸው ችግሮች እንዲላቀቁ በማድረግ ከመንግሥትና ከሕዝብ ጎን በመሆን አመርቂ ውጤቶችን ማስመዝገብ ችሏል። ይኸውም በበርካታ ወረዳዎች የገጠር ልማት ፕሮጀክቶችን በመተግበር በመስኖ፤ በንፁህ መጠጥ ውሃ፣ የተሻሻሉ ግብርና ዘዴዎችን በማሥረጽ፣ በገቢ ምንጭ ተግባራት፣ በአቅም ግንባታ፣ የአካባቢ ጥበቃ፣ በማህበረሰብ የአደጋ ጊዜ መቋቋሚያና መጠባበቂያ ፈንድ ማህበራትን በመመስረትና በማጠናከር፣ በሥርዐተ ምግብ አጠቃቀም፣ በሥነ-ተዋልዶ ጤና፣ በኤች አይቪ እና በመሳሰሉት የበኩሉን አስተዋጽኦ በማድረግ ላይ ይገኛል።


በሌላ በኩል በኮሚሽኑ ሥር ባለው የስደተኞች እና ከስደት ተመላሾች መምሪያ አማካኝነት ከጐረቤት ሀገራት ተሰደው የሚመጡትን እና ከስደት ተመላሾችን፣ ኮሚሽኑ ባቋቋመው የስደተኛ ካምፖች በመቀበል አስፈላጊውን ሰብአዊና ማህበራዊ አገልግሎቶች እንዲያገኙ አድርጓል። ለዚህም ዐብይ አስረጂ የሚሆነው፣ ልማት ኮሚሽኑ በተገበራቸው በዘላቂነታቸው በተረጋገጡ የልማት ተቋማት እና ለህብረተሰቡ በሚሰጣቸው አገልግሎቶች ጥራት፣ በክርስቲያን በጎ አድራጎትና ልማት ድርጅት ጥምረት (CCRDA) በተደረገው የምርጥ ተሞክሮ ግምገማ ኮሚሽኑ በአገሪቷ ከሚንቀሳቀሱ የበጎ አድራጎት ድርጅቶች መካከል ለሦስት ተከታታይ ዓመታት በቀደምትነት አሸናፊ ሆኖ ለመሸለም በቅቷል። በተጨማሪም የክልል፣ የዞን እና የወረዳ መንግሥት መሥሪያ ቤቶች የልማት ኮሚሽናችን በተገበራቸው የልማት ሥራዎች በተጠቃሚው ሕብረተሰብ ላይ ያመጣውን ተጨባጭ ለውጥ በመመልከት ምስጋናና እውቅና እየቸሩን ይገኛሉ።


ሰንደቅ፡- በክርስቲያናዊ ተራድኦ ረገድ፣ በተለይም በአየር ንብረት ለውጥና በድርቅ ኮሚሽኑ የፈፀማቸው ጉዳዮች ቢዘረዝሩልን? ለምሳሌ፡-


ብፁዕነታቸው፡- ልማት ኮሚሽኑ በአሁኑ ሰዓት ለዓለም አስጊ ለሆነው የአየር ለውጥ ችግር ከፍተኛ ትኩረት በመስጠት የአየር ለውጥን ለመቋቋም የሚያስችሉ የልማት ስራዎችን በፕሮጀክት ጥናት በማካተት ተግባር ላይ እያዋለ ነው። ይኸውም ለተጠቃሚ አርሶአደሮች የአየር ለውጥ መቋቋም የሚችሉ የሰብል ዝሪያዎችን በማቅረብና በማከፋፈል፣ የመስኖ ልማትን በማስፋፋት፣ የተፈጥሮ ሀብት እንክብካቤ እና ጥበቃ ሥራን በማጠናከር የጎላ ተግባር እያከናወነ ነው።


ልማት ኮሚሽኑ ለቤተ ክርስቲያን ደን ልማትና ጥበቃ ከምንጊዜውም በላይ ትኩረት በመስጠት የቤተክርስቲያ ደን ፕሮጀክት አጥንቶ በአጋርነት የሚሰራ ድርጅት በማግኘቱ በተመረጡ ገዳማት ላይ የደን ጥበቃና ማስፋፋት ሥራን መሠረት በማድረግ የተራቆቱ መሬቶች በደን የሚሸፈኑበትን ሁኔታ ለማስቻል ደረጃ በደረጃ እያከናወነ ይገኛል።


በተጨማሪም ኮሚሽኑ የባዮ ጋዝ ቴክኖሎጅ እና የሶላር መብራት ተከላ በ15 ገዳማት ያከናወነ ሲሆን ለወደፊቱም በሰፊው የሚሠራበት የልማት መስክ ሆኖ የሚቀጥል ይሆናል።


የልማት ኮሚሽኑ በድርቅ ለተጎዱ አካባቢዎች የንፁህ መጠጥ ዉሃ ተቋማትን በመገንባት እና የመስኖ ልማት በማስፋፋት ወደፊት በድርቅ ሳቢያ የሚከሰቱ ችግሮች ለመቋቋም የሚያችል ስራዎችን በአፋር እና በሰሜን ሸዋ የአፋር አዋሳኝ ወረዳዎች እና በሌሎችም ላይ በሰፊው በማከናወን ላይ ይገኛል።


ሰንደቅ፡- በኮሚሽኑ የማኅበረሰብ ልማት ሥራዎች ውስጥ ፣ የሕዝቡ ተሳትፎ ምን ይመስላል?


ብፁዕነታቸው፡- ልማት ኮሚሽኑ ሥራውን እስከ ታች አውርዶ ለመሥራት የሚያስችል የልማት ማስተባበሪያ ጽ/ቤቶችን በክልል እና በዞን ከተሞች ስላሉት በእነርሱ አማካኝነት ሥራው ማህበረሰቡን መሠረት አድርጎ ለማከናወን ምቹ ሁኔታ ተፈጥሮለታል። በመሆኑም ኮሚሽኑ በሚንቀሳቀስባቸው የፕሮጀክት ወረዳዎች እና ቀበሌዎች ሥራውን ለማስተዋወቅም ሆነ ከህዝብ ጋር ለመሥራት ምቹ መንገድ በመኖሩ እና የልማት ኮሚሽኑ በህዝብ ዘንድ ከፍተኛ ተቀባይነት ስላለው የማህበረሰቡ በልማት ተሳታፊነት በጣም ከፍተኛ ነው። የልማት ሥራዎቻችን በዘለቄታዊነት አገልግሎት እየሰጡ ያሉት የማህበረሰቡ ተሳትፎ የታከለበት በመሆኑ በግልጽ የሚታይ እውነት ነው።


ሰንደቅ፡- የስደተኞችና ከስደት ተመላሾችን፣ መሠረታዊ ፍላጎት በማሟላትና መልሶ ማቋቋም በኩል ኮሚሽኑ ሥራዎች ያገኙትን ውጤቶች ቢያብራሩልን?


ብፁዕነታቸው፡- የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ ክርስቲያን የልማትና ክርስቲያናዊ ተራድኦ ኮሚሽን ስደተኞችና ከስደት ተመላሾችን በመቀበልና አስፈላጊዉን ርዳታ በማድረግ በሀገሪቱ ቀደምት ታሪክ ያላት ስትሆን በዚህም ከአምስት አስርት አመታት በላይ አገልግሎቱን እየሰጠች ትገኛለች። በዚህም ቤተክርስቲያኗ የሀገሪቱ መንግስትና የተባበሩት መንግስታት ድርጅት ለስደተኞችና ተመላሾች በተቀናጀ ሁኔታ አገልግሎት መስጠት ሳይጀመሩ እሷ ይህን አገልግሎት በቀደምትነት መስጠቷን ያሳያል። በነበሩት የድጋፍ ጊዜያትም ለሰው ልጅ ሕይወት አስፈላጊ የሆኑና መሠረታዊ ፍላጎቶችን ያማከለ ድጋፍና ርዳታ መስጠት ተችሏል።


በሂደትም የቤተክርስቲያኗዋ ክንፍ የሆነዉ የልማትና ክርስቲያናዊ ተራድኦ ኮሚሽን 1964 በህግ ሲቋቋም የስደተኞችና ተመላሾች ጉዳይ እንደ አንድ የስራ ዘርፍ በማካተት በርካታ ተግባራትን ለመፈፀም በቅቷል።


ስደተኞችና ተመላሾች ጉዳይ መመሪያ በልማትና ክርስቲያናዊ ተራድኦ ኮሚሽን ሥር በመሆንና የራሱን አስተዳደር በማቋቋም የተለያዩ ተግባራትን በማከናወን ላይ ይገኛል።


በዚህም መሠረት ኮሚሽኑ ከመንግሥት፤ ከተባበሩት መንግሥታት ድርጅትና እና ከልሎች አለም አቀፍ በጎ አድራጎት ድጋፍ ሰጪ ድርጅቶች ጋር በጋራ በመሆን በበአዲስ አበባና ከተማ አካባቢዋ ባሉ ከተሞች እና በአራም ሀገሪቷ አቅጣጫ በሚገኙ 18 የመጠለያ ጣቢያዎች ማካኝነት ቁጥራቸው በየጊዜ የሚለያይ ቢሁንም በአሁኑ ሰዓት ከ801 ሺህ በላይ ለሚሆኑ የተለያዩ ሀገር ስደተኞች ማለትም ከደቡብ ሱዳን፤ ከሶማሊያ፤ ከየመን፤ ከኤርትራ፤ ከኮንጎ፣ ከሱዳን፣ ወ.ዘተ ለመጡ ስደተኞች የተለያዩ ድጋፎችን በመስጠት ላይ ይገኛል።


ይኽውም፡- ኮሚሽኑ ለስደተኞች የመጠለያ፣ የምግብ፣ የአልባሳት፣ የገንዘብ፣ የጤና፣ የማህበራዊና የስነልቦና ምክር፣ የትምህርትና የሙያ ክዕኖት ስልጠና ድጋፍ እና የመሳሰሉትን አገልግሎቶችን ይሰጣል። በተጨማሪም ስደተኞች ቤታቸው እንዳሉ ሆነው እንዲሰማቸው ለማድረግ የሚኖሩበት መጠለያ አካባቢ ምቹ የሆነ እንዲሆን ከፍተኛ ጥረት ያደርጋል። ይኸውም የአካባቢ እክብካቤ፣ የአካባቢና የግል ንጽሕና እንዲጠበቅ እንዲሁም የመጡበትን አዲስ አካባቢ እንዲላመዱ የማስተማርና የማሳወቅ ሥራዎች በሰፊው ይከናወናሉ።


በመሆኑም ስደተኞች በሚሰጣቸው የትምህርት እና የሙያ ክህሎት ድጋፍ የበርካታ ሙያዎች ባለቤት ሆነው የተለያዩ የገቢ ምንች የሚያስገኙ ሥራዎች ላይ ተሰማርተው እራሳቸውን ለማቋቋም ላይ ይገኛሉ። ከዚህም በተጨማሪ ኮሚሽኑ ስደተኞችን ከቤተሰብ ጋር በማገኛኘት ከፍተኛ ጥረት የሚያደርግ ሲሆን ለዚህም አስፈላጊውን ድጋፍ ይሰጣል።


ከዚህም በተጨማሪ ኮሚሽኑ በአራቱም የሀገሪቱ ክፍሎች ለሚገኙ ስደተኞች የተለየዩ የቁሳቁስ ድጋፍ፤ በኤች አይቪ ኤድስ ድጋፍና እንክብካቤ፤ በግጭት አፈታት በፆታ ጥቃት ዙሪያ የተለያዩ የግንዛቤ ማስጨበጫ ሥራዎችንም ይሰራል።


ሰንደቅ፡- ኮሚሽኑ ከቤተ ክርስቲያኒቱ የተለያዩ አካላትና ከመሰል አገራዊና የውጭ ተቋማት ጋር ያለው ቅንጅትና መተባበር ምን ይመስላል?


ብፁዕነታቸው፡- የልማት ኮሚሽኑ በሚተገብራቸው የልማት ሥራዎች እና በሚሰጣቸው አገልግሎቶች ጥራት ከሌሎች ልቆ እስከ መሸለም ያበቃው ከሌሎች የልማት አጋሮች ጋር ተናቦ፣ ተቀናጅቶ እና ተባብሮ በመሥራቱ ነው። እንደሚታወቀው ዘላቂ ልማትን ማምጣት የሚቻለው ከሁሉም ባለድርሻ አካላት ጋር ተቀናጅቶና ተባብሮ መስራት ሲቻል ነው።


ኮሚሽኑ ይህን መርሆ በዋናነት በመከተል በግልጽነት እና በተጠያቂነት እየተንቀሳቀሰ በአነስተኛ በጀት ታላላቅ የልማት ሥራዎችን በመገንባት እውን እያደረገ ይገኛል። በመሆኑም ኮሚሽኑ በከፈታቸው የልማት የማስተባበሪያ ጽ/ቤቶችም ሆነ የፕሮጀክት ጽ/ቤቶች በሚሰሩባቸው አካባቢዎች ከሁሉም የልማት ባለድርሻ አካላት ጋር መልካም ግንኙነት ያላቸው ከመሆኑም በተጨማሪ በፕሮጀክት ሥራ መልካምድራቸው አስቸጋሪ በሆኑ ሥፍራዎች ሁሉ የተለያዩ የልማት ተግባራትን በማከናወን እና ተጨባጭ ለውጥ በማምጣት የካበተ ልምድ ስላላቸው በየፎረሙም በተምሳሌነት የሚቀርቡ ሆነዋል።


ሰንደቅ፡- የኮሚሽኑ ፕሮጀክቶች እና እንቅስቃሴዎች፣በሀገራዊ ሽፋን ያላቸው ስርጭት የተመጣጠነ ነው?


ብፁዕነታቸው፡- አዎን! በእኛ በኩል ሙሉ በሙሉ ባይሆን እንኳ ፕሮጀክቶች ያላቸው ስርጭት በአብዛኛው የተመጣጠነ እንደሆነ እምነታችን ነው። ኮሚሽኑ በአኹኑ ሰዓት በሚያካሂዳቸው 27 የሚሆኑ የልማት ፕሮጀክቶች እና በ18 የስደተኞች መቀበያ ካምብ አማካኝነት በሁሉም ክልሎች በሚገኙ የፕሮጀክት ወረዳዎች ላይ እየሠራ ይገኛል። ይኸውም በጋምቤላ ክልል፡ ጋቤላ ዙሪያ ወረዳ፣ ፊኝዶ፣ ተርኪዲ፣ ኩሌ፣ ሆኮቡ፣ በቤሻንጉል ጉሙዝ ክልል፡ በከማሽ፣ በኩርሙክ፣ በሸርቆሌ፣ በባምፓሲ፣ በቶንጎ፣ አፋር ክልል፡ በአርጎባ ልዩ ዞን፣ ሰሙ ሮቢ፣ ዱለቻ፣ በኦሮሚያ ክልል፡ በጉርሱም፣ በጃርሶ፣ በአርሲ ሮቤ፣ በቄለም ወለጋ፣ በሶማሌ ክልል፡ በጂጂጋ፣ በሸደር፣ በቀርቢበያህ፣ በአውበሮ፣ በኮቤ፣ በመልካ ጂዳ፣ በሔለወይኒ፣ በቆልማንዩ፣ አማራ ክልል፡ በሊቦ ከምከም፣ በአንኮበር፣ በጊሼ ራቤል፣ በዳወንት፣ በበርኸት፣ ትግራይ ክልል፡ በክሊተ አውላዐሎ፣ በእንደርታ፣ ሽመልባ፣ አደ አርሹ፣ እፀጽ፣ ደቡብ ክልል፡ ጉራጌ፣ ሙዑር፣ ቡታጀራ፣ ወልቂጤ፣ ሲዳማ፣ ጌዲዮ፣ ይርጋ ዓለም፣ አለታ ወንዶ፣ አላባ፣ አርባ ምንጭ በ10 ወረዳዎች የኤች/አይቪ እና የስነ-ተዋልዶ ጤና ሥራዎች ከዚህ በተጨማሪ ኮሚሽኑ በሁሉም ክልሎች በ150 ወረዳዎች ላይ የኤች/አይቪ እና የስነ-ተዋልዶ ጤና ሥራዎች ያከናውናል።


ሰንደቅ፡- ኮሚሽኑ በተለያዩ ክልሎች ሲያከናውናቸው የቆያቸው የልማት ፕሮጀክቶች እየተዘጉ እንደሆነ ይነገራል፣ ፕሮጀክቶቹ የሚዘጉበት አልያም የሚቋረጡበት ምክንያት ምንድን ነው?


ብፁዕነታቸው፡- ፕሮጀክቶች በተፈጥሮአቸው የጊዜ ገደብ አላቸው ይሁንና በኮሚሽኑ የሚቀረፁ ፕሮጀክቶች እስከ ታች የሚዘልቀውን የልማት ማስተባበሪያ ጽ/ቤቶችን፣ ፕሮጀክት ጽ/ቤቶችን እና የማህበረሰብ ማህበራትን በመጠቀም ሕብረተሰቡን ያሳተፈ የፕሮጀክት አፈፃፀም ሂደት በመከተል ሕብረተሰቡ የተለያዩ ሕግጋትን እና ደንቦችን እንዲያወጡ በማገዝ ፕሮጀክት በዘለቄታነት የሚቀትልበትን ሁኔታ እያመቻቸ በራሱ በህብረተሰቡ እየተመራ የሚከናወኑ የፕሮጀክት ዓይነቶች ናቸው።


ይህንን ለማድረግ ፕሮጀክቶች ዘላቂ በሆነ መልኩ እንዲቀጥሉ ከዚህ በታች የተዘረዘሩት ተጋባራት ይከናወናሉ። ተጠቃሚው ሕብረተሰብ በፕሮጀክት ጥናት፣ እቅድ፣ ክንውን፣ ክትትልና ግምገማ እንዲሳተፉ ይደረጋሉ። በዕቅድ ዝግጅት ወቅት የሕብረተሰቡ፣ ማህበራዊ ድርጅቶች፣ በየደረጃው የሚገኙ የአካባቢ አመራሮች ወዘተ በፕሮጀክት ሂደት ውስጥ ያላቸው ድርሻ በግልጽ እንዲቀመጥ ይደረጋል። የፕሮጀክት መጀመሩን የሚያበስር ዓውደ ጥናት ይዘጋጃል፣ ከዚህም ጋር ተያይዞ የእያንዳንዱ የሥራ ድርሻ በግልጽ ለውይይት ይቀርባል። የፕሮጀክት ተግባራትም እንደተጠናቀቁ በወቅቱ ለሚመለከተው ባለድረሻ አካላት በሕጋዊ የርክክብ ሰነድ ተረክቦ እንዲያስተዳድራቸው ይደረጋል።


ሰንደቅ፡- አንዳንድ ምግባረ ሰናይ ድርጅቶች የበጎ አድራጎት ማህበራት ሕግ አላሰራ እንዳላቸው ይጠቅሳሉ፣ በዚህ ረገድ ኮምሽኑ የገጠመው ችግር ይኖር ይሆን?


ብፁዕነታቸው፡- ኮምሽናችን ከ46 ዓመታት በላይ በሥራ ላይ የቆየ ነው። በዕድሜው ሶስት መንግሥታት ተፈራርቀዋል። በእነዚህ ዘመናት ሕጎች ተለዋውጠዋል። ኮምሽኑ ሁሉንም እንደአመጣጡ አስተናግዷል። ፈቃድ ሰጪው አካል ቀድሞ በፍትህ ሚኒስቴር ነበር፣ አሁን ራሱን የቻለ ኤጀንሲ ተቋቁሞ የራሱን ሕግ ይዞ እየሠራ ነው። በእኛ በኩል ቀድሞውንም እንቅስቃሴያችን ተጠቃሚውን መሰረት ያደረገ በመሆኑ የገጠመን የጎላ ችግር የለም። 70 በ30 የሚለውን ሕግ ቀድመን ተግብረነዋል። ነገር ግን ይህ 10 በ90 (10 ከመቶ በላይ ከውጭ ለጋሾች ገንዘብ መቀበል አይቻልም) የሚለው የውጭ ለጋሽ ድርጅቶች ብዙም አልተቀበሉትም። እሱ ነው ተጽዕኖ እየፈጠረ ያለው። ሕጉ የሀገሪቱን ሁኔታ፣ የረጂዎችን ሁኔታ ግምት ውስጥ ያስገባ አይደለም። ለእኛ ግን ትልቅ ተጽዕኖ ግን ይህ አይደለም። የእኛ ትልቅ ተጽዕኖ ሕዝባችን ከተረጂነት መላቀቅ አለመቻሉ ነው። የውጭ እጅ ማየት የትም አያደርስም። የጠባቂነት መንፈስ ያሳድራል። ከጠባቂነት መንፈስ ተላቀቅቀን ባለን ሐብት መጠቀም መጀመር አለብን።


የረጂዎችንም ሁኔታ ስንመለከት ቅድሚያ የሚሰጡዋቸው ችግሮች በዓለም ዙሪያ እየበዙ መጥተዋል። ሩቅ ሳንሄድ እዚሁ ጎረቤቶቻችን ሱዳንና ሶማሊያ በየዕለቱ ሰዎች እየሞቱ፣ እየተሰደዱ ረጂዎች ለእኛ ቅድሚያ ሰጥተው እጃቸውን ሊዘረጉልን አይችሉም። በዚህ ምክንያት ከልመናና ከፈረንጅ ጥገኝነት ለመላቀቅ መስራት ይኖርብናል። ዓለም አቀፍ ዕርዳታ ለተወሰነ ጊዜ ከችግር ለመውጣት ሊጠቅመን ይችላል፣ ለሽግግር ጊዜ ሊረዳን ይችላል። በዘላቂነት ግን የሚጠቅመን አይደለም።


ሰንደቅ፡- ለልማትና ለዕርዳታ የሚውል ሀብት ከሀገር ውስጥ ለማሰባሰብ ዕቅድ አላችሁ?


ብፁዕነታቸው፡- በትክክል፣ የውጭ ምንም ዓይነት ተጽዕኖ የሌለበት ሕግና ደንብ አውጥተናል። አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲን ጨምሮ ሌሎች ምሁራን ጋር በዚህ ጉዳይ ሕግና ደንብ አዘጋጅተናል። በቀጣይ ለቅዱስ ሲኖዶስ ቀርቦ ውሳኔ ሲያገኝ በሥራ ላይ የሚውል ይሆናል። ይህ ጥናት ከውጭ ጥገኝነት አላቅቆን ራሳችን እንድንችል የሚረዳን ይሆናል ብለን እናስባለን። በአሁኑ ሰዓት የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ ክርስቲያን ወደ 10 ሺ የሚጠጉ ሕጻናትን ይንከባከባል። ከእነዚህ ሕጻናት መካከል ወላጅ አልባ የሆኑ አሉ። ቤተሰቦቻቸው ጋር ሆነው የሚረዱ አሉ። ለእነዚህ የምናገኘው ዕርዳታ በአሁኑ ሰዓት በግማሽ ቀንሷል። ምን እናድርግ ብለን አይተነዋል። በሃሳብ ደረጃ አንድ ምእመን አንድ ልጅ በፈቃደኝነት ቢይዝ ብለን ብዙ ሕጻናት መርዳትና መደገፍ እንደሚቻል አይተናል። በአሁኑ ወቅት በጉድፈቻ ወደውጭ የሚሄዱ ሕጻናት ምን አሳዛኝ ሁኔታ እየደረሰባቸው እንደሆነ እናውቃለን። ይህ ችግር እንዲቆም እዚሁ በሀገራችን ልንረዳዳ፣ ልንደጋገፍ ይገባናል።


ሰንደቅ፡- ኮሚሽኑ በአኹኑ ወቅት ከለጋሾች ጋር ያለው ግንኙነትና የወደፊት ዕቅዱን ቢጠቁሙን?


ብፁዕነታቸው፡- የልማት ኮሚሽኑ በአኹኑ ወቅት ከለጋሽ ድርጅቶች ጋር የላው ግንኙነት መላካም እና በተሸለ ሁኔታ ላይ ይገኛል። ዋናው ጉዳይ ለሚረዱን ድርጅቶች፣ ለመንግሥት እና ለተጠቃሚ ማህበረሰብ ታማኝ ሆኖ በመገኘት የታለመለትን ፕሮጀክት በጥራትና ዘላቂ ጥቅም በሚሰጥ መልኩ በጽናት ማከናወን ነው።


ልማት ኮሚሽኑም ዋነኛ ዓላማ የሕብረተሰቡ ኑሮ ተሻሸሎ ማየትና ለተሻለ እድገት ማብቃት በመሆኑ በዚሁ ረገድ ጠንክሮ እየሠራ ይገኛል። ግለፀኝነት እና ተጠያቂነት ባለበት ሁኔታ የሚንቀሳቀስ በመሆኑ በየጊዜው ከለጋሽ ድርጅቶች አዎንታዊ ምላሽ ሲያገኝ ቆይቷል፣ አሁንም እያገኘ ይገኛል።


በተለይ ኮሚሽኑ የህፃናት ፖሊሲን ቀርፆ እና አፀድቆ በሥራ ላይ ማዋሉ እና የማኅበረሰብ ተጠያቂነት አጋርነት (Humanitarian Accountability Partnership) ፍሬም ወርክ አዘጋጅቶ እና አፅድቆ በመተግበሩ ከአጋር ድርጅቶች ጋር ያለውን ግንኙነት የበለጠ አጠናክሯል።


ኮሚሽኑ በቅርቡ ሁሉንም የፕሮጀክት አጋሮች ተወካዮችን በመጋበዝ ባለን የጋራ አጀንዳ እና በቀጣይ ስለሚኖረው የስራ ግንኙነት በተመለከተ ለመወያየት ዕቅድ በመያዝ ቅድመ ዝግጅቶችን በማጠናቀቅ ላይ ይገኛል።


ሰንደቅ፡- ኮሚሽኑ የራሱ የሆነ የገቢ ምንጭ ለማጠናከር ምን እየሠራ ነው?


ብፁዕነታቸው፡- ኮሚሽኑ ከውጪ ከሚያገኘው የርዳታ ድጋፍ በተጨማሪ በገቢ ራስን ለማጠናከር እንዲቻል ዓላማው አድርጎ እየተንቀሳቀሰ ነው። ይልቁንም በአሁኑ ጊዜ በዓለም ዙሪያ በተከሰተው የኢኮኖሚ ቀውስ ምክንያት የውጭ ርዳታ በእጅጉ እየቀነሰ የመጣ ስለሆነ የተለያዩ የገቢ ምንጭ ዕቅድ ማዘጋጀትና መሥራት ግዴታ ሆኖአል። በዚሁ መሠረት ኮሚሽኑ ለገቢ ምንጭ መምሪያ አደራጅቶ ሥራ ጀምሯል።


በቃሊቲ አካባቢ ከሚገኘው የኮሚሽኑ ጋራዥ እና መጋዘን እንዲሁም የከርሰ ምድር መቆፈሪያ ሪግ ማሽን ጨምሮ ለዚሁ ተግባር በመዋል የገቢ ምንች ለማሳደግ ጥረት እየተደረገ ነው።


ኮሚሽኑ በአኹኑ ጊዜ የገቢ ምንጩን በበለጠ ለማጠናከር እንዲያስችለው አንድ የሻማ ማምረቻ ፋብሪካ እና በሁለት ቦታዎች ላይ የታሸገ ንጹህ የመጠጥ ውሃ የሚያመርቱ ፋብሪካዎችን ለማቋቋም መሠረታዊ ጥናቶች በማድረግ ላይ ይገኛል።


ሰንደቅ፡- ኮሚሽኑ በእንጦጦ አካባቢ የሆስፒታል ግንባታ እቅድ እንዳለው ይታወቃል፣ ሂደቱ በምን ደረጃ ላይ እንዳለ ማወቅ ይቻላል?


ብፁዕነታቸው፡- የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ ክርስቲያን ከ46 ዓመት በፊት የልማት ኮሚሽኑን ሲያቋቁም ወደ ኢትዮጵያ የሚመጡ ስደተኞችን ለመርዳት፣ አባት እናት የሌላቸውን እና ጧሪ ቀባሪ የሌላቸውን ምዕመናን ከውጪና ከውስጥ በሚገኝ የገንዘብና የቁሳቁስ ድጋፍ እንዲያገኙ ማድረግ ነው።


ቤተክርስቲያኒቱ በገዳማት፣ በአድባራትና በአጥቢያ ቤተ ክርስቲያን አካባቢ ብዙ በጥቅም ላይ ያልዋለ መሬት ስላላት መሬቱን በማልማት ገዳማቱና ህብረተሰቡ ከልማቱ ውጤት እንዲጠቀሙ ማድረግ፤ እንዲሁም በየአካባቢው የትምህርት ቤትና የጤና አገልግሎቶች እንዲሰጡ ከመንግስት ጋር በመተባበር መሠረተ ልማት ማካሄድ አንዱ ተግባፘ ነው።


ይህን የጤና አገልግሎት ለማስፋፋትና ለማዳበር በቅርቡ በእንጦጦ አካባቢ አንድ ራሱን የቻለ ከፍተኛ ሆስፒታል ተቋቁሞ በአይነትና በጥራት አገልግሎት እንዲሰጥ እቅድ ወጥቷል።


ይህ የተጠቀሰው ሆስፒታል በአይነቱም ሆነ በባህሪው የተለየ ከመሆኑም ባሻገር የግንባታው ወጪ ከ370,000,000 የአሜሪካን ዶላር (ሦስት መቶ ሰባ ሚሊዮን የአሜሪካን ዶላር በላይ) ሲሆን በኢትዮጵያ ብር ሲተመን ደግሞ ከ8 ነጥብ 5 ቢሊዮን ብር (ከስምንት ነጥብ አምስት ቢሊዮን ብር) በላይ ግምት ተይዞለታል።

 

ሥራው በሚጀምርበት ጊዜም ለ2100 ቋሚና ለ369 ጊዚያዊ በጥቅሉ ለ2469 ሰዎች የሥራ ዕድል ይፈጥራል።


በተመሳሳይ ሂደት ሆስፒታሉ የልዩልዩ በሽታዎች መታከሚያና ማገገሚያ ክፍሎችና መሳሪያዎች የሚኖሩት ሲሆን የዓለም አቀፍ ድርጅቶችን፣ የዲፕሎማቲክና የኤምባሲ ሠራተኞችን እና ከልዩልዩ አካባቢ የሚመጡ በሽተኞችን ለማከም ከ200 በላይ አልጋዎች ይኖረዋል።


ቅድመ ጥናቱ እንደሚያሳየው ይህ በቀጥታ በኢትዮጵያ በኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ ክርስቲያን እና ከአሜርካን ሀገር ከሚገኝ ሌዠንደር ኮርፕ ከተሰኘ ድርጅት ጋር በአጋርነት የሚቋቋመው ሆስፒታል የውጪ ምንዛሪን በማስገኘትና በአገሪቱ ውስጥ የቱሪዝምን አገልግሎት ለማስፋፋት እንደሚረዳ ይታመናል።


የአሜሪካ መንግስትና በአሜሪካ ውስጥ ያሉ አበዳሪ ድርጅቶች ብድሩንም ሆነ ለብድሩ ዋስትና ለመስጠት ኃላፊ እንደሚሆኑ ቃል ገብተዋል።


በኢትዮጵያ በኩል ግንባታውንና ከውጪ የሚገኘውን መዋዕለነዋይ እውን ለማድረግ በእንጦጦ አካባቢ ያለውና ለዚሁ ጉዳይ የተከለለውን መሬት ለዚሁ አገልግሎት እንዲውል ከሚመለከተው አካል ፈቃድ ለማግኘት በሂደት ላይ እንገኛለን። 

 

የኢትዮጵያ ሰብዓዊ መብት ኮምሽን በኦሮሚያና በአማራ ክልሎች አንዳንድ ቦታዎች፣ በደቡብ ብሔር ብሔረሰቦችና ሕዝቦች ክልል ጌዲኦ ዞን ከሰኔ ወር 2008 እስከ መስከረም 2009 ዓ.ም ተከስቶ የቆየውን ሁከትና ብጥብጥ የሚመለከት የምርመራ ውጤት ሪፖርት በትላንትናው ዕለት ለሕዝብ ተወካዮች ምክርቤት አቅርቧል።

የኮምሽኑ ኮምሽነር ዶ/ር አዲሱ ገ/እግዚአብሔር ሁለት ሰዓት ገደማ በወሰደውና በንባብ ባቀረቡት ሪፖርት ላይ በግልጽ እንዳመለከቱት ሁከትና ብጥብጡ በኦሮሚያ ክልል በ15 ዞኖችና በ91 ወረዳዎች ማለትም በፊንፊኔ ዙሪያ፣ ምስራቅ፣ ምዕራብና ሰሜን ሸዋ፣ በምዕራብና ምስራቅ ሐረርጌ፣ በወለጋ፣ በምዕራብ ወለጋ፣ በቄለም ወለጋ፣ በጉጂ፣ በባሌ ፣በምዕራብና ምስራቅ አርሲ እንዲሁም በአማራ ክልል በ6 ዞኖች እና 55 ወረዳዎች ማለትም በሰሜን ጎንደር ፣ በደቡብ ጎንደር፣ በባህርዳር፣በምዕራብ እና ምስራቅ ጎጃም፣ በአዊ ዞን፣ በደቡብ ብሔር ብሔረሰቦችና ሕዝቦች ክልል በጌዲኦ ዞን 6 ወረዳዎችና ከተማዎች ያዳረሰ ነው።

የኮምሽኑ ምርመራ መሠረት ያደረገው በዋንኛነት የኢፌዲሪ ሕገመንግስት ምዕራፍ 3 የተቀመጡትን የሰብዓዊና ዴሞክራሲያዊ  መብቶች እንዲሁም ኢትዮጵያ በተለያዩ ጊዜያት አጽድቃ የሕግ አካልዋ ያደረገቻቸው ዓለም አቀፍና አህጉራዊ የሰብዓዊ መብቶች ስምምነቶችን ነው። በዚህ መሠረት በሕገመንግስቱ ድንጋጌዎች መካከል በሕይወት የመኖር መብት፣ የአካል ደህንነት መብት፣ የነጻነትና እኩልነት መብት፣ የአመለካከትና ሃሳብን በነጻ የመያዝና የመግለጽ መብት፣ የመሰብሰብ፣ ሰላማዊ ሰልፍ የማድረግ ነጻነትና አቤቱታ የማቅረብ መብት፣ የመዘዋወር ነጻነት፣ ፍትህ የማግኘት መብት፣ የኢኮኖሚ፣ የማህበራዊና የባህል መብት የምርመራው የትኩረት ነጥቦች እንደነበሩ ዶ/ር አዲሱ ተናግረዋል።

በኮምሽነሩ ሪፖርት መሠረት በኦሮሚያ አንዳንድ አካባቢዎች በተቀሰቀሰው ሁከትና ብጥብጥ ብቻ 462 ሲቪል ሰዎች፣ 33 የጸጥታ ኃይሎች፣ በድምሩ 495 ሰዎች ለሞት ተዳርገዋል። 338 ሲቪልና 126 የጸጥታ ኃይሎች በድምሩ 464 ሰዎች የአካል ጉዳት የደረሰ ሲሆን በመቶ ሚሊየን የሚገመት የሕዝብ፣ የመንግሥትና የግል ባለሃብቶች ንብረት ወድሟል።

በተለይ በኦሮሚያ ክልል መስከረም 22 የተከበረው የእሬቻ በዓል ላይ በተሰቀሰቀሰ ሁከትና ብጥብጥ ለመቆጣጠር የተተኮሰ አስለቃሽ ጢስ ለመሸሽ የሞከሩ ሰዎች ወደገደል በመግባታቸውና በመረጋገጥ አደጋ የ56 ሰዎች ሕይወት ማለፉን በኮምሽኑ ምርመራ ማረጋገጡን የተጠቀሰ ሱሆን የሁከትና ብጥብጥ ግልጽ አደጋ መደቀኑ እየታወቀና እየታየ በዓሉ እንዲካሄድ መደረጉ ኃላፊነት የጎደለው ውሳኔ መሆኑን ኮምሽኑ በመጥቀስ በዚህ ውሳኔ ውስጥ ያሉ የመንግሥት አካላትና የበዓሉ አዘጋጅ ኮምቴ አባላት በየደረጃው ሊጠየቁ ይገባል ብሏል። በተጨማሪም በዓሉ የሚካሄድበትና ሰዎች ለመሞት መንስኤ የሆነው ሆራ አርሰዲ ገደል አስቀድሞ መደፈን ይገባው እንደነበር ዶክተር አዲሱ ጠቅሰው ይህ ባለመደረጉ ለደረሰው አደጋ የሚመለከታቸው የአስተዳደር አካላት ተጠያቂ ናቸው ሲል አስታውቀዋል። በእሬቻ በዓል ወቅት በስፍራው የተሰማሩ የኦሮሚያ ክልል የጸጥታ አስከባሪዎች ሁኔታውን ለማረጋጋት ትግዕስት በተሞላበት መንገድ ሙያዊ ተግባራቸውን መፈጸማቸው የሚያስመሰግናቸው ቢሆንም ከበዓሉ ዋዜማ ጀምሮ ብጥብጥ ለማስነሳት የተዘጋጁ ኃይሎች መኖራቸው እየታወቀ ተገቢው እርምጃ በወቅቱ ባለመውሰዳቸው ተጠያቂ መሆናቸውን አስታውቀዋል።

ጌዲኦ ዞን በ4 ወረዳዎችና በ 2 የከተማ መስተዳድሮች ማለትም ዲላ ከተማ፣ ዲላ ዙሪያ ወረዳ፣ወናጎ ወረዳ፣ይርጋጨፌ ወረዳ፣ ይርጋጨፌ ከተማና ኮሸሬ ወረዳ ሁከትና ብጥብጡ መስከረም 27 ቀን 2009 ከጠዋቱ 4፡00 ሰዓት ጀምሮ ለሁለት ቀናት መካሄዱን አስታውሷል። መንስኤ በፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት የተሰጠ የይዞታ ውሳኔ ጉዳይ አንቀበልም የሚሉ ወገኖች ያስነሱት መሆኑ ታውቋል። በዚህ ሁከትና ብጥብጥ ዘርና ጎሳን መሰረት ያደረጉ ጥቃቶች መድረሳቸውን ኮምሽኑ አስታውቋል። በዚህ ጥቃት 34 ሰዎች ሲሞቱ፣ 60 የአካል ጉዳት ደርሶባቸዋል፣ 4 ሺህ ያህል ሰዎች ተፈናቅለዋል። በዚህ ድርጊት እጃቸው ያለበት የመንግስት አስተዳደር አካላትና ግለሰቦች ተጠያቂ መሆናቸውን የክልሉ መንግሥት ለተፈናቃዮችና ለተጎጂዎች መልሶ ማቋቋሚያ ድጋፍ ማድረግ እንደሚገባው ተመልክቷል።

በአማራ ክልል በ6 ዞኖች እና 55 ወረዳዎች ማለትም በሰሜን ጎንደር ፣ በደቡብ ጎንደር፣ በባህርዳር፣በምዕራብ እና ምስራቅ ጎጃም፣ በአዊ ዞን፣ በደቡብ ብሔር ብሔረሰቦችና ሕዝቦች ክልል በጌዲኦ ዞን 6 ወረዳዎችና ከተማዎች ሁከትና ብጥብጥ መታየቱን የኮምሽኑ ሪፖርት ያሳያል። በተለይም በሰሜን ጎንደር ዞን ከ2008 ዓ.ም ጀምሮ የተለያዩ ሰልፎችና አለመረጋጋት የነበረ ሲሆን ህዳር 29 ቀን 2008 ዓ.ም በመተማ ወረዳ የነበረው በሕግ ዕውቅና የሌለው ሰልፍ ተከትሎ በተፈጠረው ሁከትና ብጥብጥ በቅማንት ብሔረሰብና በአማራ መካከል ግጭት ተነስቶ የሰው ሕይወት መጥፋት፣ አካል መጉደልና ንብረት መውደም መንስኤ ሆኗል። በተጨማሪም በሰሜን ጎንደር ዞን መተማ ወረዳ አካባቢ ብሔርን ማዕከል ያደረገ ጥቃት በትግራይ ተወላጆች ላይ መፈጸሙን ዶ/ር አዲሱ ገ/እግዚአብሔር በሪፖርታቸው አመልክተዋል።

አያይዘውም በ2008 ዓ.ም በተለያዩ አካባቢዎች “የወልቃይት የማንነት ጥያቄ አልተመለሰም፣ የአማራ ክልል ካርታ ተቆርጦ ወደትግራይ ክልል ሄዷል፣ የትግራይ ብሔር የበላይነት አለ፣ የራስ ዳሸን ተራራ የሚገኘው በትግራይ ክልል ውስጥ ነው ተብሎ በመማሪያ መጽሐፍ መታተሙ አግባብ አይደለም እንዲሁም በትግራይ እና አማራ ክልሎች መካከል የሚገኘው የጸገዴ ወሰን ጥያቄ ምላሽ ሊሰጠው ይገባል” በሚሉ ምክንያቶች በተለያዩ ጊዜያት ሁከትና ብጥብጥ እንደነበረ ሪፖርቱ ያስረዳል። ይህ ሁኔታ እንዳለ ሆኖ የፌዴራል የጸረ ሽብር ግብረኃይል በጎንደር ከተማ ማራኪ ተብሎ በሚጠራው አካባቢ በሽብር ወንጀል የተጠረጠሩ ግለሰቦችን በቁጥጥር ስር ለማዋል ሐምሌ 4 ቀን 2008 ዓ.ም ከለሊቱ 10፡30 ሰዓት ባለው ጊዜ ያደረገውን እንቅስቃሴ ተከትሎ ሁከትና ብጥብጥ ተፈጥሯል። የነበረው አለመግባባት ወደተኩስ ልውውጥ አምርቶ የአካባቢው ነዋሪዎችና የፌዴራል ፖሊስ አባላት የህይወት መጥፋትን አስከትሏል። ይህን ችግር ተከትሎ እንደፌስ ቡክ ባሉ ማህበራዊ ድረገጾችና በኢሳት ቴሌቭዥን በኩል ሁከቱን ለማባባስ በመሞከሩ ሐምሌ 24 ቀን 2008 ዓ.ም በጎንደር ከተማ ህገወጥ ሰልፍ መካሄዱንና ይህንንም ተከትሎ በየአካባቢው ሰልፎች መካሄዳቸውን ዶ/ር አዲሱ በሪፖርታቸው ጠቅሰዋል።

በአማራ ክልል አንዳንድ አካባቢዎች በተነሳው ሁከት 110 ሲቪል ሰዎችና 30 የጸጥታ አባላት ሲሞቱ፣ 276 ሲቪል ሰዎችና 100 የጸጥታ ኃይሎች ጉዳት እንደደረሰባቸው በሪፖርቱ ተጠቅሷል።

በሁሉም አካባቢዎች ለተነሱ ግጭቶች እንደመንስኤ ከተቀመጡት መካከል ሥር የሰደደ የመልካም አስተዳደር ችግር መኖር፣ የሥራ አጥነት፣ ሙስናን የብልሹ አሰራር መንሰራፋት፣ የልማት ዕቅዶች በወቅቱ ተግባራዊ መሆን ያለመቻል፣ የኑሮ ውድነትና የመሳሰሉ ችግሮች ተመልክተዋል።

በግጭቶቹ እጃቸው አለበት ከተባሉት መካከል በኦፌዲሪ ፓርላማ በአሸባሪነት የተፈረጀው ኦነግ፣ የኦሮሞ ፌዴራሊስት ኮንግረንስ፣ የኦሮሚያ ሚዲያ ኔትወርክ፣ በየደረጃው ያሉ ኃላፊነታቸውን ያልተወጡ የመንግሥት አካላት በሕግ ሊጠየቁ እንደሚገባ ኮምሽኑ አሳስቧል።¾


Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100
Page 1 of 13

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us