አሳሳቢው የግዕዝ ቋንቋ ጉዳይ

Wednesday, 27 December 2017 12:21

በጥበቡ በለጠ

ኢትዮጵያ የበርካታ ቋንቋዎች፣ ባህሎችና ታሪኮች ባለቤት እንደሆነች ተደጋግሞ የተነገረ ጉዳይ ነው። ታዲያ ከነዚህ ታላላቅ ታሪኮች መካከል ግዙፍ ቦታ የሚሰጠው በቋንቋና በሥነ-ጽሁፍ የመበልጸግ ጉዳይ ነው። ለምሳሌ የግዕዝ ቋንቋ በምድሪቱ ላይ ቀደምት ናቸው ከሚባሉት የሰው ልጅ የልሳን መሣሪያዎችና መግባቢያዎች መካከል ዋነኛው ነው። ቋንቋው በውስጡ እጅግ የሚያስገርሙ፣ የሚደንቁ የሰው ልጆችን ጥንታዊ ታሪክ የያዘ ነው። ይህ የኢትዮጵያ የበኩር ልጅ የሆነው የግዕዝ ቋንቋ ዛሬ ዛሬ ክፉኛ ተዳክሞ አንዴ የሞተ ቋንቋ ነው ሲባል፣ ሌላ ጊዜ ደግሞ በመሞት ላይ ያለ ቋንቋ ነው እየተባለ የሚጠቀስ ነው። ባጠቃላይ ግን የግዕዝ ቋንቋ ከፍተኛ ስቃይ ውስጥ ያለ የኢትዮጵያ ልጅ ነው። ዛሬ በጥቂቱ የምናወጋው ስለዚሁ አካላችን፣ አንደበታችን ስለሆነው የግዕዝ ቋንቋችን ነው።

የግዕዝ ቋንቋ በዓለም ላይ ሰፊ ጥናትና ምርምር ከተደረገባቸው የሰው ልጅ ሀብቶች መካከል አንዱ ነው። ከጥንት ጀምሮ የሚመራመሩ ሰዎች የግዕዝ ሀገሩ የት ነው ብለው ሲያጠኑ ቆይተዋል። ለምሳሌ የሩሲያ የቋንቋ ተመራማሪዎች የሆኑት Igor Diaknoft እና A.B Dogopolky የተባሉት ተመራማሪዎች ግዕዝ በአረብ ምድር የመጀመሪያዎቹ የአፍሪካውያን ወይም የኩሻውያን ቋንቋ ነው ይላሉ።

በአሜሪካ በኮርኔስ ዩኒቨርስቲ መምህር የሆኑት ኢትዮጵያዊው ምሁር ፕሮፌሰር አየለ በክሪ፣ ከዚህ ቀደም በዓለም ላይ ሰፊ ስርጭት የነበረውን በኢትዮጵያ ፊደሎች፣ በግዕዝ ፊደሎች ላይ መሠረት አድርገው Ethiopic የተሰኘው መፅሐፍ አዘጋጅተዋል። እርሳቸውን ጨምሮ ሌሎችም የቋንቋ ምሁራን አፍሮ ኤዥያቲክ ተብለው የሚጠሩት የቋንቋ አይነቶች አብዛኛዎቹ የሚገኙት ኢትዮጵያ ውስጥ ነው። ግዕዝም ከነዚያ ውስጥ አንዱ መሆኑን ይናገራሉ።

ከአሜሪካ ወደ ኢትዮጵያ መጥቶ፣ በኢትዮጵያ ቋንቋዎችና ባህሎች ፍቅር ወድቆ፣ የኢትዮጵያ ቋንቋዎችና ባህሎች ፍቅር ወድቆ፣ የኢትዮጵያን ቋንቋዎች በማጥናትና በመመራመር ከፍተኛ አስተዋፅኦ ያደረገው Lionel Bender ግዕዝን ካጠኑ ሰዎች መካከል አንዱ እርሱ ነው። ቤንደር በ1966 ዓ.ም በኦክስፎርድ ዩኒቨርስቲ ባሳተመው ቋንቋ በኢትዮጵያ /Language in Ethiopia/ በሚሰኘው መፅሐፉ ሲገልፅ የግዕዝ ቋንቋ ተወልዶ ያደገው እዚሁ ኢትዮጵያ መሆኑን ይገልፃል። ታላቁ ኢትዮጵያዊ አለቃ ኪዳነወልድ ክፍሌም በ1948 ዓ.ም በታተመው መፅሐፈ ሰዋሰው ወግስ ወመዝገብ ቃላት በተሰኘው መፅሐፋቸው ሲገልፁ ግዕዝ ከየትም ቦታ ያልመጣ፣ እዚሁ የኢትዮጵያ ምድር ላይ ተወልዶ የተስፋፋ ሴማዊ ቋንቋ እንደሆነ ይገልፃሉ።

የበርካታ የቋንቋ ምሁራን የጥናትና ምርምር ጽሁፎችና መፃህፍት እንደሚገልፁት ግዕዝ ኢትዮጵያ ቋንቋ ነው። በኢትዮጵያ ምድር ላይ ተወልዶ የአለምን ጥንታዊ ስልጣኔና ግስጋሴ ሲዘግብ የኖረ ቋንቋ እንደሆነ ተስማምተውበታል። ስለዚህ ስለቋንቋው በአጭሩ እንጨዋወት።

የግዕዝ ቋንቋ እጅግ ጥንታዊ ከመሆኑ የተነሳ የመላዕክት ልሳን ነበር ብለው የፃፉና የሚናገሩ በርካቶች ናቸው። አንዳንድ ፀሐፊያን ስለ ቋንቋዎች ጥንታዊነት ሲፅፉ እየሱስ ክርስቶስ በምን ቋንቋ ይናገር እንደነበር ሁሉ ገልጸዋል። እየሱስ ክርስቶስ ከዛሬ ሁለት ሺ ዓመታት በፊት የሚናገርበት ቋንቋ አረማይክ በሚባለው ቋንቋ እንደነበር የፃፉ አሉ። አረማይክ ቋንቋ በአሁኑ ወቅት ሞተዋል ከሚባሉት ውስጥ ነው። ምክንያቱም ተናጋሪ ቤተሰብ ስለሌለው ነው። ግን በዩኒቨርስቲዎች ውስጥ የጥናትና የምርምር ቋንቋ ሆኖ እያገለገለ ነው። የግዕዝ ቋንቋም ልክ እንደ አረማይክ ቋንቋ ሁሉ የምድሪቱ ቀዳማዊ ልሳን ነው።

በኢትዮጵያ ውስጥ በግዕዝ ቋንቋ ያልተፃፈ ታሪክና ምስጢር የለም። የኢትዮጵያ እና የዓለም ጥንታዊ ታሪኮች በግዕዝ ቋንቋ ተፅፈው ይገኛሉ። ኢትዮጵያ ውስጥ ከ500ሺ በላይ ጥንታዊ ብራናዎች መኖራቸው ይነገራል። እነዚህ ብራዎች ውስጥ የተፃፈው በግዕዝ ቋንቋ ነው። የግዕዝ ቋንቋን የመክፈቻ ቁልፍ መያዝ የአለምና የኢትዮጵያን ታሪክ ማወቂያ ዋነኛው ቁልፍ ነው።

የግዕዝን ቋንቋ ስርአተ- ሰዋሰው /grammar/ ለማጥናትና የቋንቋውን አፈጣጠር ለመመርመር ጥናት የተጀመረው ከ13ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ ነው። የመጀመሪያውን የግዕዝ ቋንቋ ሰዋሰው ያጠናው ጀርመናዊው ኢዮብ ሉዶልፍ ነው። ጊዜውም በ1673 ዓ.ም የዛሬ 409 ዓመት ነው።

የመጀመሪያው የግዕዝ ሰዋሰው በሮም አውሮፓ የታተመው በ1638 ዓ.ም ነው። ሌሎች በርካታ ተመራማሪዎችም ተጠቃሾች ናቸው። ነገር ግን ጀርመናዊውን አውግስቶስ ዲልማንን የሚያክል የግዕዝ ቋንቋ ባለውለተኛ የለም።

የግዕዝ ቋንቋ ውስጥ ሀይማኖት አለ፣ ፍልስፍና አለ፣ ሳይንስ አለ፣ የሒሳብ ስሌትና ቀመር አለ፣ ስነ-ከዋክብት አለ፣ ኬሚስትሪ፣ ባዮሎጂ፣ ፊዚክስ ሁሉም የሰው ልጅ የምርምርና የስልጣኔ ፈርጆችን የያዘ ቋንቋ ነው። በአንድ ወቅት የBBC ቴሌቪዥን የሳይንስ ክፍል ጋዜጠኞች እንዳረጋገጡት ዛሬ አለምን ያጥለቀለቀው የኢንፎርሜሽን ቴክኖሎጂ የስራና የፈጠራ ምክንያት የሆነው የሂሳብ ስሌት መጀመሪያ ላይ ጥንት ይጠቀሙበት የነበረው ኢትዮጵያዊያን እንደሆኑ ያረጋገጠበትን ዶክመንተሪ ፊልም ለህዝብ አቅርቧል። በሂሳብ ስሌት ውስጥ 0 እና 1 ቁጥርን በመጠቀም በሂሳብ ሲራቀቁ የነበሩት ኢትዮጵያዊያን ናቸው። ዛሬ በሰለጠነው አለም ላይ ኮምፒውተርን ለመፍጠር የ0 እና የ1 ቁጥር ስሌት ዋነኛው መፍጠሪያ ነው። የዚህን የቁጥር ስሌት ተጠቃሚዎች ጥንታዊዎቹ የግዕዝ ቋንቋ ተጠቃሚዎች ኢትዮጵያዊያን ነበሩ።

የዚህ ሁሉ ምጥቀትና እድገት ባለቤት የሆነው የግዕዝ ቋንቋ በዘመናት ውስጥ እየተዳከመ መጣ። ጥንት የኢትዮጵያ ቋንቋ የነበረው ግዕዝ በአማርኛ እና በትግርኛ ቋንቋዎች እየተዳከመ መጣ። በተለይ አማርኛ ቋንቋ እየገዘፈ ሲመጣ ግዕዝ ፊደላቱን ለአማርኛ አስረክቦ እየከሰመ መጣ።

በተለይ አፄ ቴዎድሮስ ወደ ስልጣን ሲመጡ ግዕዝ ሙሉ በሙሉ ተዳክሞ አማርኛ ቋንቋ ጠንክሮና በርትቶ ወጣ። የአፄ ቴዎድሮስ ደብዳቤዎችና ታሪኮች ሁሉ በአማርኛ ቋንቋ መፃፍ ጀመሩ። ከዚያ በኋላም የመጡት ነገስታት እና ምሁራን ዝንባሌያቸውን ለአማርኛ ቋንቋ ሰጡ። አማርኛ በአጭር ጊዜ ውስጥ ገናን ቋንቋ ሆነ። ጥንታዊው ግዕዝ ደግሞ እየተዳከመ ሄደ።

በዚህ የተነሳ ዛሬ ግዕዝ ቋንቋ ስለደረሰበት ከባድ አደጋ ብዙ አስተያየቶች ይሰጣሉ። ግዕዝ ቋንቋ ሞቷል የሚሉ ምሁራን አሉ። አንድ ቋንቋ አፍ መፍቻ ቋንቋ ካልሆነ፣ በግዕዝ ቋንቋ የሚናገሩ፣ የሚጫወቱ፣ የሚፅፉ፣ የሚዘፍኑ፣ የሚዘምሩ ከሌሉ ቋንቋው ሞቷል ማለት ነው ሲሉ የቋንቋ ምሁራን ይገልጻሉ።

ሌሎች ደግሞ ግዕዝ የማን ቋንቋ ነው ብለው ይጠይቃሉ። ግዕዝ ባለቤት አለው ወይ? ግዕዝ የኔ ቋንቋ ነው የሚል ኢትዮጵያዊ ብሔረሰብ ወይም ማህበረሰብ አለ ወይ? ብለው የሚጠይቁ አሉ። አንድ ቋንቋ በህይወት እንዳለ ከማረጋገጫው አንዱ ቋንቋው የኔ ነው የሚል ማህበረሰብ መኖር አለበት ይባላል። ግዕዝ ደግሞ የኔ ነው የሚለው ህዝብ የለውም። ኢትዮጵያን ሲያዘምን ሲያሳድግ፣ ታሪኳን፣ ማንነቷን ሲጽፍ ቆይቶ ዛሬ ተናጋሪ የሌለው፣ አፉን በግዕዝ የሚፈታ ህጻን ልጅ የሌለው መካን ቋንቋ ሆኗል።

ግዕዝ በከፍተኛ ችግር ውስጥ ቢሆንም እንዳይጠፋ፣ ትንሽም ቢሆን እየተነፈሰ እንዲኖር ያደረገችው የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ሀይማኖት ናት። ቋንቋው ቤተ-ክርስቲያን ውስጥ መገልገያ በመሆኑ ትንፋሹ ፈፅሞ  አልጠፋም።

የአዲስ አበባ ዩኒቨርስቲ የቋንቋዎች ጥናት ተቋም የግዕዝ ቋንቋን በማስተማር ረገድ ያበረከተው አስተዋፅኦ የሚያስመሰግነው ነው። በዚህም የቋንቋ ምሁሮቹ ፕሮፌሰር ጌታቸው ኃይሌ፣ ፕሮፌሰር አብርሀም ደሞዝ፣ ዶ/ር አምሳሉ አክሊሉ፣ እነ አቶ ተክሉ ሚናስ እና ሌሎችም የግዕዝ ቋንቋ በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ነፍስ እንዲዘራ ያደረጉ ልሂቃን ናቸው።

የግዕዝ ቋንቋ እጅግ ጠቃሚ በመሆኑ ጀርመኖች፣ ጣሊያኖች፣ እንግሊዞች እና በአሜሪካን ልዩ ልዩ ዩኒቨርስቲዎችም ለረጅም አመታት በትምህርት እየተሰጠ ይገኛል። የምድሪቱ ታላላቅ ዩኒቨርስቲዎች የግዕዝ ቋንቋ ውስጥ ያለውን ምስጢራት በየጊዜው እየተረጎሙ ያሳትመዋቿል።

የግዕዝ ቋንቋ በሀገሩ ኢትዮጵያ ክፉኛ ታሞ ህክምና ይፈልጋል። ግዕዝ ካለበት ችግር እንዲላቀቅ እንደ መምህር ደሴ ቀለብ አይነት የቋንቋ ተቆርቋሪዎች ትንሳኤ ግዕዝ ብለው መጽሐፍ ከማዘጋጀታቸውም በላይ የግዕዝ ቋንቋ ተማሪዎችን እያፈሩ ይገኛሉ።

ሌሎችም በርካታ ታታሪ ኢትዮጵያዊያን ቋንቋው ሙሉ በሙሉ ከኢትዮጵያ ምድር እንዳይጠፋ የሚቻላቸውን ሲያደርጉ ኖረዋል። ዛሬ ዛሬ ደግሞ ባህል ሚኒስቴርም ቋንቋውን ካለበት አደጋ ለመታደግ ጥረት እያደረገ ነው።

ያም ሆነ ይህ የግዕዝ ቋንቋ በሀገሩ ኢትዮጵያ ሞተ እንዳይባል፣ ትንሳኤ ግዕዝ ያስፈልገዋል። እስራኤሎች የሞተውን የአብራይስጥ ቋንቋ እንደገና አስነስተው ዛሬ ከአለማችን የጥናትና የምርምር ቋንቋዎች መካከል አንዱ አድርገውታል።

ኢትዮጵያም የማንነቷ መገለጫ የሆነውን የግዕዝ ቋንቋን ከህመሙና ከስቃዩ ገላግለው የጥንት ማንነቱን እና ክብሩን እንድታጎናጽፈው ከሁላችንም ብዙ ይጠበቃል።

        

ይምረጡ
(1 ሰው መርጠዋል)
14438 ጊዜ ተነበዋል

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us